Để đối soát nguồn đơn ở quán cafe vừa bán tại chỗ vừa bán mang đi, mỗi đơn chỉ được tạo một lần ở một nơi, có dấu hiệu nguồn (bàn, mang đi, app, đặt trước), món gọi thêm vào đúng bill của bàn. Cuối ca, đếm số đơn từng nguồn rồi so với chứng từ của nguồn đó và với tiền thực thu.
“Chồng bill” là khi một món hoặc một đơn bị ghi hai lần, hoặc tiền của đơn này bị tính sang đơn khác: bếp làm hai ly cho một yêu cầu, khách bị thu hai lần, hoặc máy báo đã thu mà két không có tiền. Lỗi hay xảy ra ở quán vừa có khách ngồi, khách mua mang đi, đơn app giao đồ ăn và đơn đặt qua điện thoại, vì tất cả dồn về cùng một quầy, một quầy pha chế trong giờ cao điểm. Bài này chỉ cách đặt quy ước để đơn không chồng nhau và cách đối soát cuối ca theo từng nguồn.
Vì sao đơn mang đi và tại chỗ dễ chồng bill?
Vì cùng một quầy phải xử lý nhiều kiểu đơn có cách thu tiền khác nhau: khách mang đi trả ngay, khách ngồi trả khi về, đơn app trả qua nền tảng. Khi không có quy ước, nhân viên tự xử lý theo thói quen và đơn bị ghi trùng hoặc ghi lệch chỗ.
Sáu tình huống gặp nhiều nhất:
| Tình huống | Hậu quả | Chốt chặn |
|---|---|---|
| Order ghi giấy đưa quầy pha chế, sau đó mới nhập máy và in phiếu | Pha chế nhận hai yêu cầu cho một ly, làm hai lần | Pha chế chỉ làm theo phiếu in hoặc màn hình bếp, không làm theo giấy viết tay |
| Bàn đang ngồi gọi thêm một ly mang về, thu ngân tạo đơn mang đi riêng | Đơn mang đi bị bấm “đã thu” dù khách định trả chung với bàn; két thiếu đúng giá ly đó | Món của khách đang ngồi luôn thêm vào bill của bàn, kể cả món mang về |
| Bàn gọi thêm món nhưng nhân viên mở một hóa đơn mới | Bàn có hai bill, khách trả một, bill còn lại treo hoặc bị thu nhầm ở ca sau | Gọi thêm thì thêm vào bàn đó khi bàn chưa thanh toán |
| Hai nhân viên cùng thấy đơn trên máy tính bảng của app giao đồ ăn và cùng nhập | Một đơn app thành hai hóa đơn, doanh thu ảo tăng | Một người phụ trách nhập đơn app mỗi ca; ghi mã đơn app vào sổ đối chiếu |
| Đơn mang đi lưu tạm, không tên, không số | Không biết đơn nào đã giao, đơn nào khách chưa lấy | Đơn chờ lấy phải có ký hiệu (tên khách, số thẻ chờ, mã app) |
| Hóa đơn tạm tính bỏ quên từ ca trước | Ca sau thu nhầm, hoặc cuối ngày doanh thu thiếu | Trước khi giao ca, mọi hóa đơn tạm tính phải được chốt hoặc hủy có lý do |
Điểm chung: lỗi không nằm ở việc quán đông mà ở chỗ một đơn có thể đi vào hệ thống bằng nhiều cửa. Nếu quán còn ghi order bằng giấy rồi mới nhập máy, hãy xem cách chuẩn hóa order từ bàn tới bếp trước, vì đó là gốc của lỗi làm hai lần.
Một quán cafe thường có những nguồn đơn nào?
Thường có năm nguồn: khách ngồi tại bàn, khách mua mang đi tại quầy, đơn app giao đồ ăn, đơn đặt qua điện thoại hoặc tin nhắn, và đơn khách tự đặt qua menu online. Mỗi nguồn có chỗ tiền về và chứng từ đối chiếu riêng.
| Nguồn đơn | Khi nào thu tiền | Tiền về đâu | Đối chiếu cuối ca với |
|---|---|---|---|
| Tại bàn | Khi khách về | Két, tài khoản ngân hàng, máy thẻ | Sơ đồ bàn trống hết, không còn hóa đơn tạm tính treo |
| Mang đi tại quầy | Ngay lúc gọi món | Két, tài khoản ngân hàng | Tiền mặt đếm được và sao kê chuyển khoản |
| App giao đồ ăn | Nền tảng thu, trả lại quán theo kỳ | Tài khoản của quán sau kỳ đối soát của nền tảng | Danh sách đơn hoàn thành trên ứng dụng đối tác |
| Đặt qua điện thoại, tin nhắn | Chuyển khoản trước hoặc trả khi nhận | Tài khoản hoặc tiền shipper mang về | Sổ hoặc tin nhắn đặt hàng |
| Khách tự đặt qua menu online | Khi nhận hoặc lấy món | Két hoặc tài khoản | Danh sách đơn chờ nhận đã được nhận hoặc hủy hết |
Bảng này cũng giải thích vì sao cộng chung mọi thứ rồi so với két luôn lệch: đơn app không bao giờ có tiền trong két, còn đơn đặt trước có thể đã chuyển khoản từ hôm trước. Phần tiền theo hình thức thanh toán được nói kỹ trong bài đối soát tiền mặt, chuyển khoản, ví điện tử theo ca; bài này tập trung vào phần đơn.
Quy ước ghi đơn thế nào để không làm hai lần, thu hai lần?
Quy ước cốt lõi là mỗi đơn chỉ có một nơi tạo và một dấu hiệu nguồn nhìn thấy được trên hóa đơn, phiếu pha chế. Sáu quy tắc dưới đây đủ cho một quán 2–5 nhân viên:
- Một đơn, một chỗ tạo. Mọi order được nhập vào máy bán hàng trước, pha chế chỉ làm theo phiếu in hoặc màn hình bếp. Giấy ghi tay chỉ dùng khi máy hỏng và phải nhập bù trước khi giao ca.
- Đặt ký hiệu cho từng nguồn. Tại bàn thì có tên bàn. Mang đi thì có tên khách hoặc số thẻ chờ. Đơn app thì có mã đơn của app (ví dụ 4 số cuối). Đặt trước thì có tên và giờ lấy. Nhìn phiếu là biết đơn từ đâu.
- Món của khách đang ngồi đi vào bill của bàn. Kể cả khi khách mua thêm một ly mang về cho người nhà, nếu khách trả chung khi về thì thêm vào bàn đó, không tạo đơn mang đi riêng.
- Mang đi thu tiền xong mới bấm thanh toán. Không bấm “đã thu” trước rồi chờ khách đưa tiền. Khách chuyển khoản thì đợi thấy tiền vào mới hoàn tất đơn.
- Một người nhập đơn app mỗi ca. Người đó ghi mã đơn app cạnh số hóa đơn của quán vào sổ đối chiếu (giấy hoặc bảng tính). Người khác thấy đơn mới trên máy tính bảng thì báo, không tự nhập.
- Không để hóa đơn tạm tính qua ca. Trước khi giao ca, xem lại bàn nào còn mở, đơn nào còn lưu tạm: hoặc thu tiền, hoặc hủy và ghi lý do.
Quy tắc 3 và 4 xử lý phần lớn trường hợp két thiếu “đúng giá một ly”. Quy tắc 5 xử lý doanh thu ảo do nhập trùng đơn app.
Đối soát nguồn đơn cuối ca gồm những bước nào?
Đối soát nguồn đơn cuối ca gồm sáu bước: dọn đơn treo, đếm hóa đơn theo từng nguồn, so số đơn app với ứng dụng đối tác, so đơn đặt trước với sổ, rồi mới đếm tiền và giải thích từng khoản lệch. Cả quy trình mất khoảng 10–15 phút nếu quy ước ở trên được giữ.
- Dọn đơn treo. Sơ đồ bàn phải trống hết hoặc chỉ còn bàn khách đang ngồi thật. Đơn chờ nhận từ menu online phải được nhận hoặc hủy. Hóa đơn tạm tính phải được chốt hoặc hủy có lý do.
- Đếm hóa đơn theo nguồn. Trên danh sách hóa đơn của ca, tách: hóa đơn có tên bàn, hóa đơn mang đi, hóa đơn có mã app, hóa đơn đặt trước.
- So đơn app. Số hóa đơn có mã app phải bằng số đơn hoàn thành trên ứng dụng đối tác trong cùng khung giờ. Thừa thường là nhập trùng; thiếu thường là quên nhập.
- So đơn đặt trước. Mỗi dòng trong sổ đặt hàng phải có một số hóa đơn bên cạnh, hoặc ghi “khách hủy”.
- Soát hóa đơn hủy và hóa đơn trùng. Xem các hóa đơn đã hủy trong ca có lý do không; tìm hai hóa đơn liền nhau cùng món, cùng giá, cách nhau vài phút.
- Đếm tiền và ghi lý do lệch. Lúc này mới so tiền mặt và chuyển khoản với số trên máy. Khoản lệch nào giải thích được bằng bước 2–5 thì ghi rõ hóa đơn nào.
Ví dụ minh họa (số giả định): ca sáng của một quán có 96 hóa đơn, gồm 41 hóa đơn tại bàn, 43 mang đi và 12 hóa đơn có mã app. Ứng dụng đối tác chỉ báo 11 đơn hoàn thành. Dò sổ đối chiếu thấy mã app kết thúc bằng 2817 xuất hiện hai lần ở hai hóa đơn cách nhau 3 phút, mỗi hóa đơn 64.000đ: hai nhân viên cùng nhập. Hủy một hóa đơn, ghi lý do “trùng đơn app 2817”, doanh thu ca giảm 64.000đ về đúng thực tế.
Tiếp theo là két: tiền đầu ca 500.000đ, tiền mặt bán được trên máy 2.150.000đ, vậy két phải có 2.650.000đ; đếm được 2.615.000đ, thiếu 35.000đ. Dò các hóa đơn mang đi có giá 35.000đ thì thấy một ly bạc xỉu được tạo lúc 9:40 trong khi bàn 5 đang ngồi; khách bàn 5 nói tính chung, nhưng ly đó không nằm trong bill bàn 5 lúc thanh toán. Khoản thiếu được giải thích là lỗi quy tắc 3, không phải mất tiền. Quán tự quyết cách xử lý khoản này, nhưng lần sau món gọi thêm phải vào bill của bàn.
Checklist cuối ca nên in và dán cạnh quầy:
- ☐ Không còn bàn mở nào ngoài bàn đang có khách thật
- ☐ Không còn đơn chờ nhận hoặc hóa đơn tạm tính bỏ quên
- ☐ Số hóa đơn có mã app bằng số đơn hoàn thành trên ứng dụng đối tác
- ☐ Mỗi đơn đặt trước trong sổ có số hóa đơn hoặc ghi “khách hủy”
- ☐ Mỗi hóa đơn hủy trong ca có lý do và người hủy
- ☐ Khoản lệch tiền (nếu có) được ghi rõ hóa đơn liên quan
Khi cần lần ngược một hóa đơn bị hủy hoặc sửa giữa ca, xem thêm cách kiểm tra hóa đơn hủy, sửa khi đủ bill vẫn thiếu tiền.
Làm việc này trên VMASS thế nào?
VMASS không có ô “loại đơn” riêng cho tại chỗ, mang đi hay app, nên việc tách nguồn dựa trên bàn, cách tạo đơn và quy ước ghi tên. Các bước dưới đây dùng đúng tính năng đang có:
- Chọn quy trình xử lý đơn trong Cài đặt. Có bốn kiểu: “Order và Hoàn thành ngay” (hợp quán bán mang đi, làm xong giao liền), “Order > Chuyển chế biến > Hoàn thành”, “Order > Chuyển Thanh toán > Hoàn thành” và “Order > Thu ngân > Bar/Bếp > Hoàn thành”. Cả quán dùng một kiểu, nên chọn theo nguồn đơn chiếm nhiều nhất.
- Đơn tại bàn: chọn bàn trên sơ đồ bàn. Món khách gọi thêm khi bàn chưa thanh toán được thêm vào bàn đó (lưu hóa đơn tạm tính) để cuối cùng thu một lần. Khách đổi chỗ thì dùng chuyển bàn; khách muốn trả riêng thì chọn từng dòng món để thanh toán. Trạng thái bàn trên sơ đồ cho biết bàn nào còn đơn chưa thu.
- Đơn mang đi tại quầy: bán không chọn bàn và thu tiền ngay. Nếu quán muốn thấy các đơn mang đi đang chờ lấy, có thể tự tạo một khu riêng trên sơ đồ bàn, đặt tên các bàn như “Mang đi 1”, “Mang đi 2”; đơn để ở đó phải được thanh toán xong thì bàn mới trống lại.
- Đơn app giao đồ ăn: nhập tay. VMASS chưa kết nối trực tiếp với GrabFood hay ShopeeFood. Người phụ trách nhập đơn như một đơn bán tại quầy, chọn cố định một hình thức thanh toán không phải tiền mặt cho mọi đơn app (để đơn app không làm lệch số tiền mặt phải có trong két), rồi ghi mã đơn app cạnh số hóa đơn VMASS trong sổ đối chiếu.
- Phí đóng gói (nếu quán thu). Thêm ở mục phí khác của hóa đơn, chọn nhãn phù hợp để không lẫn với phí vận chuyển hay phí phục vụ.
- Đơn khách tự đặt qua menu online. Đơn từ menu QR tại bàn gắn sẵn số bàn; đơn đặt qua link menu không có bàn thì khách phải nhập tên, số điện thoại, giờ giao và địa chỉ. Cả hai đều vào danh sách Nhận, nhân viên kiểm rồi bấm Chuyển chế biến. Nếu có máy in nối với ứng dụng VMASS trên Windows, bật Tự in phiếu bếp/bar để đơn không nằm chờ. Chi tiết luồng này có trong bài gọi món bằng mã QR tại bàn.
- Pha chế làm theo màn hình Bếp / Pha chế hoặc phiếu in. Tài khoản có quyền bếp thấy các món đã được chuyển chế biến, làm xong thì đánh dấu hoàn thành. Không nhận yêu cầu ngoài máy.
- Cuối ca: soát hóa đơn rồi chốt ca. Ở trang hóa đơn bán, lọc trạng thái đã hủy để xem các hóa đơn hủy, tìm theo số hóa đơn khi dò sổ đối chiếu. Sau đó vào Chốt ca: màn hình tách doanh thu theo tiền mặt, chuyển khoản, thẻ, ghi nợ; bạn nhập tiền đếm được, nếu lệch thì phải ghi lý do, và VMASS gửi email báo khi ca bị lệch. Lịch sử ca lưu lại để xem về sau.
Ba giới hạn cần biết để không kỳ vọng sai: VMASS chưa tự tách doanh thu theo nguồn đơn (tại chỗ, mang đi, app), nên con số theo nguồn đến từ quy ước ghi bàn và tên; doanh thu ca trên màn hình chốt ca tính theo giá món, chưa trừ giảm giá và chưa cộng thuế, phí, nên chỉ dùng để tham khảo khi so với tiền thực thu; và đơn app không tự vào máy. Quán vận hành cả đơn tại chỗ và đơn online nhiều có thể đọc thêm cách đồng bộ đơn tại chỗ và online để tránh lệch doanh thu.
Câu hỏi thường gặp
Chồng bill trong quán cafe là gì?
Chồng bill là khi một đơn bị ghi hai lần hoặc món của đơn này bị tính sang đơn khác: pha chế làm hai ly cho một yêu cầu, khách bị thu hai lần, hoặc máy báo đã thu mà két không có tiền. Lỗi thường đến từ việc một đơn có nhiều cửa để đi vào hệ thống.
VMASS có tự tách doanh thu mang đi và tại chỗ không?
Không. VMASS chưa có ô loại đơn hay báo cáo doanh thu theo nguồn đơn. Quán tách bằng quy ước: đơn tại chỗ gắn bàn trên sơ đồ, đơn mang đi bán không chọn bàn hoặc để ở khu bàn riêng tự đặt tên, đơn app ghi mã trong sổ đối chiếu.
Đơn GrabFood, ShopeeFood có tự vào VMASS không?
Không. VMASS chưa kết nối trực tiếp với các ứng dụng giao đồ ăn này, nên đơn phải nhập tay. Nên giao cho một người nhập trong mỗi ca, chọn cố định một hình thức thanh toán không phải tiền mặt và ghi mã đơn app cạnh số hóa đơn để cuối ca so số lượng.
Khách đang ngồi mua thêm một ly mang về thì ghi vào đâu?
Ghi vào bill của bàn khách đang ngồi nếu khách trả chung khi về. Chỉ tạo đơn mang đi riêng khi khách trả ngay ly đó tại quầy. Làm ngược lại là nguyên nhân hay gặp của két thiếu đúng giá một ly cuối ca.
Chồng bill hiếm khi là chuyện gian lận; phần lớn là do đơn có nhiều cửa vào và không ai chịu trách nhiệm từng cửa. Một quy ước ghi đơn rõ ràng cộng 10–15 phút đối soát theo nguồn mỗi ca giúp quán biết chính xác mình bán bao nhiêu ở từng kênh. Nếu đang tìm phần mềm quản lý quán cafe, nhà hàng có sơ đồ bàn, màn hình pha chế và chốt ca, bạn có thể dùng thử VMASS miễn phí.