Để giảm hao hụt sữa và topping ở quán cafe, bạn cần ba việc: ghi định lượng chuẩn cho từng ly, nấu topping theo mẻ nhỏ khớp với số ly dự kiến của từng khung giờ, và cuối ngày so lượng dùng thực tế với lượng lý thuyết theo số ly đã bán. Phần chênh lệch cho biết tiền đang rơi ở đâu.
Sữa tươi, sữa đặc, kem cheese, trân châu, thạch là nhóm nguyên liệu dễ hỏng, đong bằng mắt và thường bị đổ bỏ cuối ca. Bài này đi thẳng vào nhóm đó: đo hao hụt bằng con số nào, nấu topping bao nhiêu là vừa, quản lý hộp sữa đã mở ra sao, và ghi lại trên VMASS thế nào cho đúng.
Sữa và topping hao hụt ở những khâu nào?
Hao hụt sữa và topping thường đến từ năm khâu: rót/múc quá định lượng, nấu topping dư, để hộp mở quá hạn, pha nhầm hoặc làm lại, và nhập hàng sai đơn vị. Mỗi khâu có dấu hiệu riêng nên cần cách đo riêng.
| Khâu | Dấu hiệu thường thấy | Cách đo nhanh |
|---|---|---|
| Rót sữa, múc topping | Cùng một món nhưng ly đầy ly vơi; người pha lâu năm “quen tay” rót nhiều hơn | Cân ngẫu nhiên vài ly mỗi ca, so với định lượng chuẩn |
| Nấu topping theo mẻ | Cuối ca còn nguyên nửa nồi trân châu, thạch cắt sẵn bị bỏ | Cân phần còn lại trước khi đổ, ghi vào sổ đổ bỏ |
| Hộp sữa, kem đã mở | Hộp mở dở không ghi giờ, ca sau không dám dùng | Đếm số hộp mở dở bị bỏ mỗi ngày |
| Pha nhầm, làm lại | Khách đổi món sau khi đã pha, ly bị trả vì sai size hoặc sai topping | Ghi số ly làm lại kèm lý do |
| Nhập hàng | Sổ ghi “1 thùng” nhưng định lượng tính theo ml hoặc gram | Soát đơn vị trên phiếu nhập trước khi lưu |
Hai khâu đầu thường chiếm phần lớn hao hụt nhóm topping, vì topping nấu chín có thời gian dùng ngắn và không thể cất lại vào kho. Với sữa, khâu hộp mở dở hay bị bỏ qua nhất vì không ai ghi lại.
Làm sao biết quán đang hao hụt sữa và topping bao nhiêu?
Bạn lấy lượng dùng thực tế (tồn đầu + nhập trong ngày − tồn cuối) trừ đi lượng dùng lý thuyết (số ly đã bán × định lượng mỗi ly). Phần dư chia cho lượng lý thuyết là tỷ lệ hao hụt.
- Lượng dùng thực tế = tồn đầu ngày + nhập trong ngày − tồn cuối ngày (cân hoặc đong, không ước chừng).
- Lượng dùng lý thuyết = tổng (số ly bán của từng món × định lượng của món đó).
- Tỷ lệ hao hụt = (thực tế − lý thuyết) ÷ lý thuyết × 100%.
- Phần chưa giải thích = phần chênh lệch − lượng đã ghi trong sổ đổ bỏ. Đây mới là phần cần điều tra.
Ví dụ minh họa: một quán bán 60 ly có sữa tươi trong ngày, mỗi ly định lượng 120 ml, nên lý thuyết dùng 7.200 ml. Đầu ngày có 9 hộp 1 lít (9.000 ml), cuối ngày còn 1.200 ml, không nhập thêm, vậy thực tế dùng 7.800 ml. Chênh lệch 600 ml, tức khoảng 8,3% so với lý thuyết. Sổ đổ bỏ ghi một hộp mở từ hôm trước bị bỏ 400 ml, nên phần chưa giải thích còn 200 ml (khoảng 2,8%). Với giá ví dụ 36.000 đồng một lít, 600 ml chênh lệch tương đương 21.600 đồng trong một ngày.
Điểm quan trọng của ví dụ: phần lớn chênh lệch đã có lý do (hộp mở quá hạn), nên việc cần sửa là cách mở và dùng hộp, không phải nghi ngờ nhân viên. Không có sổ đổ bỏ thì 600 ml sẽ trông như “mất không rõ lý do”.
Báo cáo cuối ngày chỉ cần một bảng ngắn cho 5–8 nguyên liệu đắt hoặc hay hỏng nhất, không cần theo dõi cả kho:
| Cột | Ghi gì | Ai ghi |
|---|---|---|
| Tồn đầu ngày | Số đếm/cân lúc mở quán (bằng tồn cuối hôm trước nếu không ai đụng) | Người mở ca |
| Nhập trong ngày | Lấy từ phiếu nhập, cùng đơn vị với định lượng | Người nhận hàng |
| Tồn cuối ngày | Cân/đong thật, kể cả hộp mở dở | Người đóng ca |
| Lý thuyết | Số ly bán × định lượng, lấy từ báo cáo bán hàng | Quản lý |
| Đổ bỏ có lý do | Tổng của sổ đổ bỏ trong ngày | Người đổ, ghi ngay lúc đổ |
| Chưa giải thích | Thực tế − lý thuyết − đổ bỏ | Quản lý |
Nếu bạn chưa có định lượng chuẩn cho từng ly, hãy làm việc đó trước theo hướng dẫn lập bảng định lượng đồ uống cho quán cafe. Không có định lượng thì không có con số lý thuyết để so.
Nên nấu topping mỗi mẻ bao nhiêu?
Lượng một mẻ nên bằng số ly có topping dự kiến trong khung giờ mẻ đó còn dùng được, nhân với định lượng mỗi ly, cộng một phần dự phòng nhỏ. Nấu nhiều mẻ nhỏ an toàn hơn một mẻ lớn đầu ca.
- Lấy số ly thật theo khung giờ. Xem báo cáo bán hàng 3–4 tuần gần nhất, tách theo ngày trong tuần, đếm số ly có topping đó ở từng khung giờ (ví dụ 7–11h, 11–14h, 14–18h, 18–22h); nếu báo cáo không tách được topping, đếm tay từ hóa đơn vài ngày tiêu biểu.
- Biết thời gian dùng của topping. Mỗi loại trân châu, thạch, kem có thời gian dùng sau khi chế biến khác nhau; làm theo hướng dẫn trên bao bì hoặc của nhà cung cấp, rồi chọn khung giờ của mẻ không dài hơn khoảng thời gian đó.
- Tính lượng mẻ. Lượng mẻ = số ly dự kiến trong khung × định lượng mỗi ly × (1 + tỷ lệ dự phòng). Dự phòng do bạn tự đặt và chỉnh theo sổ đổ bỏ; bắt đầu thấp rồi tăng nếu hay thiếu.
- Quy đổi về đơn vị khô. Kho thường tính trân châu theo gram khô nhưng định lượng ly lại tính theo gram đã nấu. Cân một lần trước và sau khi nấu để có hệ số nở của chính loại hàng bạn dùng.
- Đặt điểm nấu mẻ tiếp. Nấu mẻ sau khi mẻ đang dùng chỉ còn đủ cho khoảng thời gian cần để nấu xong một mẻ mới, thay vì nấu dồn từ đầu ca.
- Cân phần dư cuối khung. Ghi vào sổ đổ bỏ; nếu tuần nào cũng dư ở cùng một khung giờ, giảm lượng mẻ của khung đó.
Ví dụ minh họa: khung 14–18h trung bình bán 70 ly có trân châu, định lượng 50 g trân châu đã nấu mỗi ly, nên cần khoảng 3.500 g đã nấu. Quán tự cân thấy 1 kg khô nấu ra khoảng 2 kg chín (hệ số 2, chỉ là ví dụ, mỗi loại hàng khác nhau), nên cần khoảng 1.750 g khô cho cả khung. Thay vì nấu 2 kg khô một lần lúc 13h30, quán chia thành hai mẻ khoảng 900 g khô: mẻ đầu trước giờ mở khung, mẻ sau nấu khi mẻ đầu còn khoảng một phần ba. Nếu ngày vắng, mẻ sau nấu ít đi hoặc bỏ hẳn, phần dư cuối khung nhỏ hơn hẳn so với một nồi lớn.
Ví dụ minh họa: nếu trước đây cuối mỗi ngày quán đổ khoảng 1 kg trân châu chín với chi phí ví dụ 30.000 đồng/kg, một tháng 30 ngày là khoảng 900.000 đồng chỉ riêng một loại topping. Con số này giúp bạn quyết định có đáng thêm một lần nấu trong ca hay không.
Quản lý hộp sữa đã mở và topping làm sẵn thế nào?
Mọi hộp sữa, kem, thạch đã mở hoặc đã nấu cần một nhãn ghi giờ mở và hạn dùng, đặt ở một chỗ cố định, dùng cái mở trước. Không nhãn thì ca sau sẽ đổ bỏ cho chắc.
- ☐ Dán nhãn “mở lúc… / dùng trước…” ngay khi mở hộp sữa tươi, kem cheese, sữa đặc rót ra bình.
- ☐ Hạn dùng sau khi mở lấy theo chữ trên bao bì hoặc hướng dẫn nhà cung cấp, không ước chừng.
- ☐ Chỉ mở hộp mới khi hộp đang dùng đã hết; không mở song song hai hộp cùng loại ở một quầy.
- ☐ Tủ mát chia ngăn “đang dùng” và “chưa mở”; hộp mở trước để phía trước.
- ☐ Topping đã nấu ghi giờ nấu lên nắp hộp, hết thời gian dùng là bỏ và ghi sổ đổ bỏ.
- ☐ Cuối ngày cân luôn phần trong hộp mở dở khi kiểm tồn, không bỏ qua vì “còn ít”.
- ☐ Nếu mua theo thùng lớn mà bán chậm, cân nhắc chuyển sang quy cách nhỏ hơn cho loại hay bị bỏ.
Quy cách bao bì ảnh hưởng nhiều hơn chủ quán nghĩ: hộp 1 lít mở ra lúc vắng khách có thể không dùng hết trong thời hạn, trong khi hai hộp nhỏ thì dùng hết. Sổ đổ bỏ vài tuần sẽ cho bạn biết loại nào nên đổi quy cách.
Ghi sổ đổ bỏ thế nào để biết cần sửa ở đâu?
Mỗi lần đổ bỏ, người đổ ghi ngay bốn thông tin: nguyên liệu, lượng, lý do và giờ. Lý do phải chọn từ một danh sách cố định để cuối tuần cộng được theo nhóm.
| Lý do ghi | Thường cho thấy | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Quá hạn sau khi mở | Mở hộp sớm hoặc quy cách quá lớn so với lượng bán | Quy tắc chỉ mở khi hết hộp cũ; đổi quy cách |
| Topping dư cuối khung | Mẻ nấu lớn hơn số ly thật | Giảm lượng mẻ hoặc chia thêm mẻ nhỏ |
| Pha nhầm, làm lại | Order ghi thiếu size, topping, ghi chú | Đọc lại order trước khi pha; chuẩn hóa ghi chú trên máy |
| Hỏng khi nhận hoặc bảo quản | Tủ mát không đủ lạnh, hàng giao kém | Kiểm hàng khi nhận; báo nhà cung cấp |
| Đổ, rơi vỡ | Quầy chật, giờ cao điểm thiếu người | Sắp lại vị trí dụng cụ; xem lại phân ca |
Nếu sau khi trừ phần đã ghi mà vẫn còn chênh lệch lớn lặp lại nhiều ngày, hãy khoanh vùng theo ca và theo nguyên liệu như cách trong bài phát hiện thất thoát nguyên liệu quán cafe. Đừng dùng sổ đổ bỏ để phạt ngay người ghi: phạt người ghi thật thì lần sau sẽ không còn ai ghi.
Làm việc này trên VMASS như thế nào?
Trên VMASS, bạn khai sữa và topping là nguyên liệu trong Kho, gắn định lượng cho từng món để máy tự trừ kho khi bán, ghi phần đổ bỏ bằng phiếu Xuất kho loại Tiêu hủy và chốt số thật bằng Kiểm kho.
- Tạo nguyên liệu trong Kho với đơn vị nhỏ nhất bạn dùng khi pha (ml, gram), đặt ngưỡng tồn tối thiểu để được cảnh báo khi sắp hết. Trân châu nên khai theo gram khô, đúng như khi nhập hàng.
- Gắn định lượng cho món khi tạo hoặc sửa sản phẩm: chọn nguyên liệu và lượng cho một ly. Với trân châu, nhập lượng đã quy đổi về gram khô theo hệ số nở bạn tự cân.
- Lưu ý với topping chọn thêm. Topping khai ở phần tùy chọn của món chỉ cộng thêm tiền vào ly, không có định lượng nên không tự trừ kho. Nếu món nào luôn có topping, hãy đưa topping vào định lượng của món đó; nếu topping là phần khách gọi thêm, có thể tạo nó thành một món riêng có định lượng để máy trừ kho khi bán.
- Nhập kho có hạn dùng. Khi nhập sữa, kem, ghi hạn dùng của lô để VMASS cảnh báo khi lô sắp hết hạn (mốc 7 ngày và 3 ngày). Hạn này là hạn in trên bao bì, máy không theo dõi giờ mở hộp, nên nhãn mở hộp vẫn phải dán tay.
- Ghi đổ bỏ bằng Xuất kho → Tiêu hủy, chọn lý do (hết hạn, hư hỏng, thất lạc, không đạt chất lượng hoặc khác). Phiếu của nhân viên chờ chủ quán hoặc người được phân quyền duyệt; phiếu của chủ quán ghi sổ ngay. Chỉ xuất tiêu hủy phần máy chưa trừ: topping nấu dư, hộp quá hạn, ly pha nhầm phải bỏ (máy chỉ trừ theo số ly trên hóa đơn). Đừng xuất tiêu hủy cho ly đã nằm trên hóa đơn thanh toán, vì nguyên liệu của ly đó đã được trừ khi bán. Với trân châu nấu dư, chia lượng đã nấu cho hệ số nở để ra gram khô trước khi ghi phiếu, nếu không tồn trên máy sẽ bị trừ quá tay.
- Chốt số thật bằng Kiểm kho: thêm các nguyên liệu cần đếm (máy chụp lại tồn trên hệ thống lúc thêm dòng), nhập số cân/đong thực tế và lý do chênh lệch, rồi Hoàn tất để tồn trên máy bằng số thật. Nên kiểm khi đã ngừng bán để số máy không đổi giữa chừng.
- Xem lại theo tuần: so lượng (hoặc giá trị) đã tiêu hủy và giá trị chênh lệch kiểm kho giữa các tuần để biết các thay đổi (mẻ nhỏ hơn, đổi quy cách) có tác dụng không.
VMASS chưa có báo cáo hao hụt tự tính sẵn theo ngày hay theo ca, nên cột “lý thuyết” trong bảng cuối ngày bạn vẫn lấy từ số ly đã bán nhân với định lượng. Tồn trên máy có thể xuống số âm nếu bán vượt số đã nhập; khi thấy số âm, kiểm lại phiếu nhập còn thiếu hoặc định lượng sai đơn vị. Xem thêm cách sắp xếp kho nguyên liệu trong bài quản lý tồn kho quán cafe và quy trình đếm theo nhóm trong bài kiểm kê cuối ngày theo nhóm nguyên liệu.
Câu hỏi thường gặp
Topping gọi thêm có nên tách thành món riêng không?
Có, nếu bạn muốn máy tự trừ kho topping. Tạo topping gọi thêm thành một món riêng có định lượng thì mỗi lần bán, nguyên liệu được trừ theo số phần đã bán; còn để ở phần tùy chọn của món thì chỉ cộng tiền và bạn phải đối chiếu bằng kiểm kho cuối ngày.
Có cần kiểm sữa và topping mỗi ngày không?
Có, với 5–8 nguyên liệu đắt hoặc hay hỏng nhất thì nên kiểm mỗi ngày, vì topping đã nấu thường có thời gian dùng ngắn và sai lệch để đến cuối tháng thì không còn tìm được nguyên nhân. Các nguyên liệu khô, ít hỏng có thể kiểm theo tuần.
Hộp sữa mở dở bao lâu thì nên ghi đổ bỏ?
Khi đã quá hạn dùng sau khi mở ghi trên bao bì hoặc theo hướng dẫn nhà cung cấp. Vì vậy nhãn “mở lúc… / dùng trước…” phải dán ngay lúc mở; không có nhãn, ca sau không biết hạn và thường đổ cả hộp còn dùng được.
Topping nấu dư cuối ca ghi lại trên VMASS thế nào?
Ghi bằng phiếu Xuất kho loại Tiêu hủy, chọn lý do phù hợp như hết hạn hoặc không đạt chất lượng. Phiếu do nhân viên tạo sẽ chờ chủ quán hoặc người được phân quyền duyệt, nhờ vậy phần đổ bỏ có người xác nhận và tồn trên máy giảm đúng lượng đã bỏ.
Hao hụt sữa và topping giảm được khi bạn đo nó bằng con số thay vì cảm giác: định lượng rõ, mẻ topping nhỏ theo giờ bán, hộp mở có nhãn và mọi lần đổ bỏ đều được ghi. Nếu muốn ghi định lượng, nhập kho, tiêu hủy và kiểm kho trên cùng một nơi, bạn có thể xem phần mềm quản lý quán cafe, nhà hàng VMASS và đăng ký dùng thử miễn phí.