HomeDoanh thu và food cost: vì sao bán nhiều mà lãi vẫn mỏngNhà hàngDoanh thu và food cost: vì sao bán nhiều mà lãi vẫn mỏng

Doanh thu và food cost: vì sao bán nhiều mà lãi vẫn mỏng

Khi doanh thu tăng mà lãi mỏng, hãy đặt doanh thu và food cost cạnh nhau theo từng tuần: lấy tồn đầu kỳ cộng nhập trừ tồn cuối kỳ để ra chi phí nguyên liệu thực tế, chia cho doanh thu thuần, rồi so với food cost lý thuyết theo định lượng. Khoảng chênh cho biết tiền rơi vì cơ cấu món, giảm giá, giá nhập hay hao hụt.

Doanh thu là con số dễ nhìn nhất, nên nhiều quán chỉ theo dõi nó mỗi ngày. Chi phí nguyên liệu thì thường chỉ lộ ra cuối tháng, khi kiểm kho hoặc khi cộng hóa đơn nhập. Lúc đó, tháng đã trôi qua và không còn sửa được gì. Bài này hướng dẫn cách đọc hai con số cùng lúc, tách khoảng lãi bị mất thành bốn nguyên nhân cụ thể, và làm phần tính toán đó với dữ liệu có sẵn trên VMASS.

Vì sao doanh thu tăng mà lợi nhuận vẫn mỏng?

Vì doanh thu tăng không có nghĩa lãi gộp tăng theo cùng tỷ lệ: mỗi đồng doanh thu thêm có thể kéo theo nhiều tiền nguyên liệu hơn trước. Có bốn nguyên nhân hay gặp, và mỗi nguyên nhân để lại một dấu vết khác nhau trên số liệu.

Nguyên nhân Chuyện gì xảy ra Dấu hiệu trên số liệu Kiểm ở đâu
Cơ cấu món thay đổi Khách gọi nhiều món có tỷ lệ giá vốn cao hơn (món nhiều sữa, nhiều topping, món định giá thấp) Food cost lý thuyết tăng dù giá nhập không đổi Danh sách món bán chạy kỳ này so với kỳ trước
Giảm giá, khuyến mãi Doanh thu thuần giảm nhưng ly nước vẫn tốn đúng lượng nguyên liệu như cũ Doanh thu theo giá niêm yết tăng mạnh hơn doanh thu thuần Tổng giảm giá trong kỳ, số lượt dùng từng chương trình
Giá nhập tăng Sữa, đường, thịt, rau lên giá mà giá bán giữ nguyên Giá vốn một phần của món tăng dù định lượng không đổi Đơn giá trên các phiếu nhập gần nhất
Hao hụt, thất thoát Pha quá định lượng, đổ bỏ, làm lại món, bán ngoài máy Food cost thực tế cao hơn food cost lý thuyết Chênh lệch kiểm kho, phiếu tiêu hủy

Ba nguyên nhân đầu không phải lỗi của nhân viên mà là quyết định kinh doanh (menu, giá, khuyến mãi). Chỉ nguyên nhân thứ tư nằm ở quầy bar và bếp. Nếu không tách ra, bạn dễ siết nhân viên trong khi tiền thật sự rơi ở chương trình khuyến mãi.

Food cost thực tế và food cost lý thuyết khác nhau thế nào?

Food cost thực tế là tiền nguyên liệu đã thực sự ra khỏi kho; food cost lý thuyết là số tiền lẽ ra phải tốn nếu mọi món đều làm đúng định lượng. Cần cả hai, vì chỉ khoảng chênh giữa chúng mới chỉ ra hao hụt.

Chỉ số Công thức Dữ liệu cần
Chi phí nguyên liệu thực tế Giá trị tồn đầu kỳ + giá trị nhập trong kỳ − giá trị tồn cuối kỳ Hai lần kiểm kho (đầu và cuối kỳ), các phiếu nhập
Food cost thực tế (%) Chi phí nguyên liệu thực tế ÷ doanh thu thuần × 100 Doanh thu sau giảm giá
Chi phí nguyên liệu lý thuyết Tổng (số phần đã bán của từng món × giá vốn một phần theo định lượng) Định lượng món, giá vốn bình quân nguyên liệu, số món đã bán
Food cost lý thuyết (%) Chi phí lý thuyết ÷ doanh thu thuần × 100 Như trên
Chênh lệch chưa giải thích Chi phí thực tế − chi phí lý thuyết − hàng hủy đã ghi phiếu Phiếu tiêu hủy, xuất dùng nội bộ

Giá trị tồn tính bằng số đếm thật nhân giá vốn bình quân của từng nguyên liệu. Nếu chưa rõ giá vốn bình quân thay đổi ra sao sau mỗi lần nhập, xem thêm cách tính giá vốn bình quân hàng tồn kho.

Không có một mức food cost “chuẩn” dùng chung cho mọi quán: mô hình mang đi, quán ngồi lâu, nhà hàng món nướng có cấu trúc giá rất khác nhau. Mức nền đáng tin nhất là của chính quán bạn, lấy từ 4–8 tuần vận hành ổn định.

Cách đọc doanh thu và food cost cùng nhau theo tuần?

Chốt một mốc kiểm kho cố định mỗi tuần, tính food cost thực tế và lý thuyết của tuần đó, rồi đặt cạnh doanh thu thuần. Thời gian làm mỗi tuần tùy số nguyên liệu bạn đếm; quán ít nguyên liệu làm nhanh hơn nhiều so với nhà hàng nhiều món.

  1. Chọn mốc đếm cố định: ví dụ sau giờ đóng cửa tối Chủ nhật. Mốc cuối tuần này là tồn đầu kỳ của tuần sau, nên không bao giờ phải đếm hai lần.
  2. Đếm nguyên liệu có giá trị lớn: cà phê hạt, sữa, kem, thịt, hải sản, siro, trà. Nhóm này thường chiếm phần lớn tiền nguyên liệu; gia vị và đồ khô rẻ có thể đếm mỗi tháng một lần.
  3. Cộng giá trị nhập trong tuần từ các phiếu nhập. Hàng mua chợ trả tiền mặt cũng phải có phiếu nhập, nếu không chi phí thực tế sẽ bị thiếu.
  4. Lấy doanh thu thuần (sau giảm giá) và tổng giảm giá trong tuần. Ghi cả doanh thu theo giá niêm yết để thấy khuyến mãi đã lấy đi bao nhiêu.
  5. Tính food cost lý thuyết cho nhóm món đứng đầu danh sách bán chạy, thường chiếm phần lớn doanh thu: số phần bán × giá vốn một phần.
  6. Đặt ba con số cạnh nhau: doanh thu thuần, food cost lý thuyết, food cost thực tế. Ghi vào một bảng theo tuần để so với tuần trước và với mức nền của quán.

Nếu bạn chưa có định lượng cho từng món, hãy làm bước đó trước. Hướng dẫn chi tiết có trong bài phát hiện và kiểm soát thất thoát nguyên liệu quán cafe, gồm cả cách khoanh vùng nguyên liệu bị hụt.

Làm sao biết lãi rơi vì cơ cấu món, giảm giá, giá nhập hay hao hụt?

Bắt đầu từ food cost thực tế của kỳ trước, rồi lần lượt thay từng yếu tố của kỳ này; phần tăng ở bước nào là phần do nguyên nhân đó gây ra. Ví dụ minh họa dưới đây dùng số giả định của một quán cafe, so tháng trước (tháng A) với tháng này (tháng B).

Ví dụ minh họa: tháng A, doanh thu theo giá niêm yết 205 triệu đồng, giảm giá 5 triệu, doanh thu thuần 200 triệu; chi phí nguyên liệu lý thuyết 57 triệu (28,5%), thực tế 60 triệu (30,0%), tức hao hụt 3 triệu; lãi gộp 140 triệu. Tháng B, quán chạy khuyến mãi lớn và đông khách hơn: doanh thu niêm yết 250 triệu, giảm giá 20 triệu, doanh thu thuần 230 triệu; chi phí lý thuyết tính theo giá vốn tháng A là 74,75 triệu, tính theo giá vốn mới là 80,5 triệu; chi phí thực tế 88 triệu; lãi gộp 142 triệu.

Bước Yếu tố thay đổi Cách tính Tăng thêm Food cost cộng dồn
Mốc tháng A — 60 ÷ 200 (lý thuyết 28,5% + hao hụt 1,5 điểm) — 30,0%
1. Cơ cấu món Món bán tháng B, giá vốn và tỷ lệ giảm giá như tháng A 74,75 ÷ 243,9 = 30,6%, so với 28,5% của tháng A (243,9 = 250 × 200/205) +2,1 điểm 32,1%
2. Giảm giá Tỷ lệ giảm giá của tháng B 74,75 ÷ 230 = 32,5%, so với 30,6% +1,9 điểm 34,0%
3. Giá nhập Giá vốn nguyên liệu tháng B 80,5 ÷ 230 = 35,0%, so với 32,5% +2,5 điểm 36,5%
4. Hao hụt Chênh thực tế − lý thuyết tháng B 7,5 ÷ 230 = 3,3 điểm, so với 1,5 điểm của tháng A +1,8 điểm 38,3%

Đọc bảng: doanh thu thuần tăng 30 triệu (15%) nhưng lãi gộp chỉ tăng 2 triệu, vì food cost thực tế đi từ 30,0% lên 38,3% (+8,3 điểm). Khoảng 6,5 điểm trong đó không nằm ở quầy bar mà ở ba quyết định: khách chuyển sang món có tỷ lệ giá vốn cao, chương trình giảm giá, và giá nhập tăng chưa được đưa vào giá bán. Hao hụt tăng từ 3 triệu lên 7,5 triệu (88 − 80,5), góp 1,8 điểm: vẫn đáng xử lý, nhưng không phải phần lớn nhất.

Từ đó, việc cần làm cũng tách ra rõ ràng:

  • Cơ cấu món: xem món nào bán nhiều mà lãi mỗi phần thấp, theo cách trong bài so sánh món bán chạy và món sinh lời.
  • Giảm giá: tính lại điểm hòa vốn của từng chương trình trước khi chạy tiếp, xem cách tính trong bài đo hiệu quả khuyến mãi.
  • Giá nhập: cập nhật giá vốn từng món, chọn món cần điều chỉnh giá bán hoặc định lượng.
  • Hao hụt: kiểm lại định lượng ở quầy, ghi phiếu tiêu hủy cho đồ đổ bỏ, đếm luân phiên các nguyên liệu đắt.

Lưu ý: thứ tự các bước có thể làm thay đổi độ lớn từng phần; hãy giữ cùng một thứ tự mỗi tuần để các tuần so được với nhau.

Nên theo dõi food cost theo tháng, theo tuần hay theo ca?

Theo tuần là hợp lý nhất cho đa số quán nhỏ: đủ sớm để sửa trong tháng, mà chỉ cần kiểm kho mỗi tuần một lần. Theo ca chỉ đáng làm với vài nguyên liệu đắt, vì kiểm kho toàn bộ sau mỗi ca tốn quá nhiều công.

  • ☐ Food cost thực tế tính theo tuần, cùng một mốc đếm cố định
  • ☐ Ba đến năm nguyên liệu đắt nhất được đếm cuối mỗi ca hoặc mỗi ngày
  • ☐ Đồ đổ bỏ, làm hỏng, làm lại món được ghi phiếu tiêu hủy ngay trong ca
  • ☐ Mỗi chương trình giảm giá có ngày bắt đầu, ngày kết thúc và số lượt dùng
  • ☐ Giá vốn món được xem lại sau mỗi đợt nhập có đơn giá thay đổi
  • ☐ Bảng tuần lưu lại để so với mức nền 4–8 tuần của quán

Với nhà hàng có nhiều nhóm nguyên liệu tươi, cách chia lịch đếm xoay vòng mỗi tối được trình bày trong bài quy trình kiểm kê cuối ngày cho nhà hàng.

Làm việc này trên VMASS thế nào?

VMASS giữ sẵn ba thứ bạn cần cho phép tính: định lượng món, giá vốn bình quân nguyên liệu và doanh thu theo kỳ. Phần food cost phần trăm theo tuần bạn tự tính từ các số đó, theo các bước sau.

  1. Khai báo định lượng cho từng món ở trang Sản phẩm: mỗi món gắn các nguyên liệu trong Kho với lượng dùng cho một phần. Khi đơn được giao hoặc thanh toán, VMASS tự trừ kho theo định lượng này. Tùy chọn size chỉ đổi giá bán, còn topping chọn thêm trong phần tùy chọn không trừ kho; món nào cần tính đúng thì đưa lượng đó vào định lượng hoặc tách thành món riêng.
  2. Nhập kho bằng phiếu nhập: VMASS cập nhật giá vốn bình quân của từng nguyên liệu sau mỗi phiếu. Phiếu do nhân viên tạo phải chờ chủ quán duyệt; giá vốn chỉ thay đổi sau khi duyệt.
  3. Ghi đồ hủy bằng Xuất kho, loại Tiêu hủy, kèm lý do. Phần hủy có phiếu được tách khỏi phần hao hụt không giải thích được. Chỉ ghi phần mà máy chưa trừ, để tránh trừ hai lần; phiếu chỉ ghi được khi tồn trên máy đủ số cần hủy, nên kiểm kho trước nếu nguyên liệu đang âm.
  4. Kiểm kho vào mốc cố định mỗi tuần: lập phiếu Kiểm kho, nhập số đếm thật, ghi lý do chênh lệch rồi hoàn tất phiếu. Tồn trên máy về đúng số đếm và giá trị tồn tính theo giá vốn bình quân; khoản chênh của phiếu là phần hao hụt chưa giải thích (gồm cả topping chọn thêm vốn không trừ kho).
  5. Lấy doanh thu thuần và món bán chạy ở mục Báo cáo: so sánh với kỳ trước, danh sách sản phẩm bán chạy, lãi lỗ chi tiết (đã trừ giảm giá) và xuất Excel; nếu quán thu VAT hoặc phụ phí dịch vụ thì trừ các khoản này ra để có doanh thu thuần của món. Không dùng doanh thu chốt ca cho phép tính này vì con số đó chưa trừ giảm giá.
  6. Xem lượt dùng từng chương trình ở trang Khuyến mãi để biết khoản giảm giá đến từ đâu.

Vài điểm cần biết để đọc số cho đúng: VMASS cho phép tồn âm khi bán, nên nguyên liệu bị âm là dấu hiệu thiếu phiếu nhập hoặc định lượng khai thấp hơn thực tế; VMASS chưa có báo cáo food cost phần trăm theo tuần hay theo ca dựng sẵn và chưa cảnh báo khi food cost vượt ngưỡng. Bảng tuần trong bài này là cách bù cho phần đó.

Nếu bạn đang chọn công cụ cho quán, xem tổng quan về phần mềm quản lý quán cafe, nhà hàng để biết các phần việc khác ngoài kho và báo cáo.

Câu hỏi thường gặp

Food cost bao nhiêu phần trăm là ổn?

Mỗi mô hình có một mức riêng, vì quán mang đi, quán ngồi lâu và nhà hàng có cấu trúc chi phí rất khác nhau. Hãy lấy mức nền của chính quán từ 4–8 tuần ổn định, rồi theo dõi khi food cost lệch khỏi mức đó và tìm nguyên nhân.

Có cần kiểm kho mỗi ngày để tính food cost không?

Không. Kiểm kho toàn bộ mỗi tuần một lần, vào cùng một mốc, là đủ để tính food cost thực tế. Hằng ngày chỉ nên đếm vài nguyên liệu đắt nhất như cà phê hạt, sữa, thịt để phát hiện hụt sớm.

Giảm giá có làm food cost tăng không?

Có. Giảm giá làm doanh thu thuần nhỏ đi trong khi lượng nguyên liệu cho mỗi món giữ nguyên, nên tỷ lệ food cost tăng dù quầy bar làm đúng định lượng. Vì vậy cần tách phần giảm giá trước khi kết luận là có hao hụt.

VMASS có tự tính food cost phần trăm theo tuần không?

Không. VMASS tự trừ kho theo định lượng, tính giá vốn bình quân theo phiếu nhập, có phiếu Kiểm kho và báo cáo doanh thu, lãi lỗ chi tiết. Food cost phần trăm theo tuần bạn tự tính từ các số liệu đó.

Doanh thu đẹp chỉ là một nửa câu chuyện. Khi đặt doanh thu thuần cạnh food cost lý thuyết và thực tế mỗi tuần, bạn biết ngay khoản lãi bị mất đến từ menu, khuyến mãi, giá nhập hay quầy bar, và sửa được trong tháng thay vì chờ tới cuối tháng. Bạn có thể dùng thử VMASS miễn phí để khai báo định lượng và chạy thử bảng tuần đầu tiên.