Món bán chạy là món ra nhiều phần nhất; món sinh lời là món để lại nhiều tiền lời nhất sau khi trừ giá vốn nguyên liệu. Muốn so sánh, bạn tính lãi gộp mỗi phần của từng món, nhân với số phần bán trong 30 ngày, rồi xếp món vào bốn nhóm để biết món nào nên đẩy, sửa giá hay bỏ.
Vì sao món đông khách vẫn có thể là món lời ít?
Vì số phần bán ra chỉ nói món đó được gọi nhiều, không nói mỗi phần để lại bao nhiêu tiền. Một món giá vốn cao có thể bán rất chạy mà gần như không lời.
Tình huống hay gặp ở quán ăn, nhà hàng nhỏ: combo trưa bán đều tay, doanh thu cuối tháng trông ổn, nhưng tiền thực giữ lại mỏng. Nguyên nhân thường nằm ở một trong ba chỗ:
- Giá bán được đặt theo mặt bằng chung, không dựa trên giá vốn thật của từng thành phần trong món.
- Giá nguyên liệu tăng (thịt, rau, bao bì) nhưng giá bán giữ nguyên từ lúc mở quán.
- Định lượng trong bếp lệch so với công thức: mỗi phần dư vài chục gram thịt, nhân lên hàng trăm phần mỗi tháng là khoản tiền đáng kể.
Chỉ nhìn bảng “món bán chạy” thì bạn dễ dồn sức đẩy đúng món đang kéo lợi nhuận xuống. Cần nhìn cùng lúc hai cột: số phần bán và tiền lời mỗi phần.
Cách tính tiền lời của một món như thế nào?
Lấy giá bán trừ giá vốn nguyên liệu của một phần, ra lãi gộp mỗi phần. Nhân lãi gộp mỗi phần với số phần bán trong kỳ, ra tổng tiền lời món đó mang về.
Ba công thức cần dùng:
- Giá vốn một phần = tổng (lượng từng nguyên liệu trong công thức × giá vốn của nguyên liệu đó), cộng bao bì, hộp, đũa, ống hút nếu có.
- Lãi gộp mỗi phần = giá bán − giá vốn một phần.
- Tỷ lệ giá vốn = giá vốn một phần ÷ giá bán × 100%. Con số này giúp so các món có giá bán khác nhau.
Ví dụ minh họa: một quán cơm văn phòng có bốn món chính, số liệu 30 ngày như sau.
| Món | Giá bán | Giá vốn/phần | Lãi gộp/phần | Tỷ lệ giá vốn | Số phần/30 ngày | Tổng lãi gộp |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Combo cơm sườn | 55.000đ | 28.500đ | 26.500đ | 52% | 1.200 | 31.800.000đ |
| Bún bò | 60.000đ | 21.000đ | 39.000đ | 35% | 900 | 35.100.000đ |
| Cơm gà xối mỡ | 55.000đ | 15.000đ | 40.000đ | 27% | 400 | 16.000.000đ |
| Gỏi cuốn | 40.000đ | 18.000đ | 22.000đ | 45% | 150 | 3.300.000đ |
Combo cơm sườn bán nhiều nhất, nhưng mỗi phần lời ít hơn cơm gà tới 13.500đ, và tổng tiền lời còn thua bún bò dù bán nhiều hơn 300 phần. Nếu chuyển được 200 phần từ combo sườn sang cơm gà, quán có thêm khoảng 2.700.000đ lãi gộp mỗi tháng mà doanh thu không đổi.
Giá vốn chỉ đúng khi công thức món ghi đúng lượng dùng thật. Nếu chưa có bảng định lượng, hãy làm trước theo hướng dẫn lập định lượng và giảm hao hụt nguyên liệu; cách làm cho đồ uống áp dụng được cho món ăn.
Xếp món bán chạy và món sinh lời vào 4 nhóm như thế nào?
Dùng hai mốc so sánh: số phần bán trung bình mỗi món và lãi gộp trung bình mỗi phần của cả thực đơn. Mỗi món rơi vào một trong bốn ô, và mỗi ô có cách xử lý riêng.
Cách này thường được gọi là phân tích thực đơn (menu engineering). Các bước làm với dữ liệu 30 ngày:
- Ghi số phần bán của từng món trong 30 ngày gần nhất. Không gộp món khác size hoặc khác giá vào một dòng.
- Tính lãi gộp mỗi phần của từng món theo công thức ở trên.
- Tính số phần trung bình = tổng số phần ÷ số món. Ở ví dụ: 2.650 ÷ 4 = 662,5 phần.
- Tính lãi gộp trung bình mỗi phần = tổng lãi gộp ÷ tổng số phần. Ở ví dụ: 86.200.000đ ÷ 2.650 ≈ 32.500đ.
- So từng món với hai mốc trên và xếp vào bảng dưới.
| Nhóm | Số phần bán | Lãi gộp/phần | Trong ví dụ | Hướng xử lý |
|---|---|---|---|---|
| Ngôi sao | Trên trung bình | Trên trung bình | Bún bò | Giữ chất lượng, đặt vị trí nổi bật, không giảm giá |
| Bán chạy, lời mỏng | Trên trung bình | Dưới trung bình | Combo cơm sườn | Xem lại giá vốn, định lượng, thành phần đi kèm hoặc tăng giá nhẹ |
| Lời cao, bán chậm | Dưới trung bình | Trên trung bình | Cơm gà xối mỡ | Đưa lên đầu thực đơn, nhân viên gợi ý, ghép vào combo |
| Món yếu | Dưới trung bình | Dưới trung bình | Gỏi cuốn | Tìm nguyên nhân trước, sửa không được thì bỏ hoặc thay món |
Thực đơn có nhiều nhóm (món chính, món phụ, đồ uống) thì nên xếp riêng từng nhóm. Đem ly trà đá so với tô bún bò sẽ cho kết luận sai.
Combo bán chạy có đang ăn mòn lợi nhuận không?
Có thể, nếu giá combo được đặt mà không cộng đủ giá vốn từng thành phần. Combo hay “giấu” món giá vốn cao như nước ngọt đóng lon, phần thịt lớn hoặc bao bì mang đi.
Ví dụ minh họa: tách combo cơm sườn 55.000đ ra từng phần.
| Thành phần | Giá vốn hiện tại | Khi giá sườn nhập tăng 20% |
|---|---|---|
| Sườn nướng (1 miếng) | 14.000đ | 16.800đ |
| Cơm, đồ chua, nước mắm | 3.500đ | 3.500đ |
| Canh | 2.500đ | 2.500đ |
| Nước ngọt lon | 7.000đ | 7.000đ |
| Hộp, túi, đũa (mang đi) | 1.500đ | 1.500đ |
| Tổng giá vốn | 28.500đ (52%) | 31.300đ (57%) |
| Lãi gộp mỗi combo | 26.500đ | 23.700đ |
Nước ngọt lon và hộp mang đi chiếm 8.500đ, gần một phần ba giá vốn combo. Đây là chỗ hay bị bỏ sót khi tính giá vốn combo theo món chính. Khi giá sườn nhập tăng, mỗi combo mất thêm 2.800đ lời mà bảng doanh thu không cho thấy gì.
Ba cách sửa thường dùng, theo thứ tự ít ảnh hưởng tới khách nhất:
- Đổi thành phần đi kèm có giá vốn thấp hơn (trà đá thay nước ngọt lon, cho khách bù tiền nếu muốn đổi).
- Chuẩn hóa phần thịt theo cân, không ước lượng bằng mắt.
- Tăng giá nhẹ và giữ một combo rẻ hơn làm lựa chọn cho khách quen.
Nếu combo được dùng làm khuyến mãi, hãy tính điểm hòa vốn trước khi chạy, theo cách trong bài đo hiệu quả khuyến mãi.
Làm gì với từng nhóm món sau khi phân tích?
Mỗi lần phân tích, chọn tối đa ba món để xử lý, giao rõ người làm và hạn xong. Sửa cả thực đơn một lúc vừa khó cho bếp vừa khó biết thay đổi nào có tác dụng.
Việc nên làm theo từng nhóm:
- Ngôi sao: giữ nguyên công thức, kiểm định lượng thường xuyên vì đây là món bếp làm nhiều nhất. Đặt ở vị trí dễ thấy trên thực đơn và bảng menu.
- Bán chạy, lời mỏng: tách lại giá vốn từng thành phần, chuẩn hóa phần thịt, cân nhắc tăng giá vài nghìn đồng. Sau khi đổi giá, theo dõi số phần bán trong 2–4 tuần để biết khách có bỏ món hay không.
- Lời cao, bán chậm: đưa lên đầu thực đơn, chụp ảnh rõ, dặn nhân viên gợi ý khi khách phân vân, hoặc ghép vào combo thay cho món lời mỏng.
- Món yếu: hỏi bếp và nhân viên vì sao ít người gọi (đặt khuất, tên khó hiểu, ra món chậm). Nếu món dùng nguyên liệu riêng không món nào dùng chung thì bỏ sẽ giảm luôn hàng tồn và hao hụt.
Checklist phân tích thực đơn mỗi tháng:
- ☐ Lấy số phần bán và doanh thu theo từng món trong 30 ngày.
- ☐ Cập nhật giá vốn nguyên liệu theo lần nhập gần nhất.
- ☐ Tính lại lãi gộp mỗi phần, kể cả phần đi kèm trong combo.
- ☐ Xếp món vào bốn nhóm, làm riêng món chính và đồ uống.
- ☐ Chọn tối đa ba món cần xử lý, ghi người làm và hạn xong.
- ☐ So kết quả với tháng trước: món đã sửa có tăng lãi gộp không.
Những sai lầm nào khiến phân tích thực đơn sai?
Sai lầm phổ biến nhất là giá vốn trên giấy khác giá vốn thật trong bếp. Khi đó mọi bảng xếp nhóm phía sau đều lệch theo.
- Không nhập đủ phiếu nhập hàng: giá vốn nguyên liệu dừng ở giá cũ, món trông lời hơn thực tế.
- Bỏ sót nguyên liệu nhỏ: dầu ăn, gia vị, nước chấm, bao bì. Từng thứ nhỏ nhưng cộng lại có thể vài nghìn đồng mỗi phần.
- Định lượng thực tế lệch công thức: so tồn kho theo công thức với số đếm thật mỗi tuần; lệch nhiều ở nguyên liệu nào thì kiểm cách chia phần của món dùng nó. Cách theo dõi chi tiết có trong bài mức tồn an toàn nguyên liệu nhà hàng.
- Nhân viên chọn nhầm món trên máy: bán combo A nhưng bấm combo B làm số phần từng món sai. Cuối ca đối chiếu phiếu bếp với hóa đơn để phát hiện sớm.
- Phân tích một lần rồi để đó: giá nguyên liệu và khẩu vị khách thay đổi theo mùa. Làm lại mỗi tháng, hoặc ngay khi một nguyên liệu chính tăng giá mạnh.
- Bỏ món yếu quá vội: có món ít bán nhưng giữ khách đi nhóm, hoặc món chay cho một người trong bàn. Hỏi lý do trước khi bỏ.
Làm việc này trên VMASS
Trên VMASS, mỗi món có định lượng nguyên liệu riêng, giá vốn nguyên liệu tự cập nhật theo phiếu nhập, và màn hình Phân tích cho thấy món nào bán chạy. Bạn ghép hai phần này để có bảng lãi gộp theo món.
- Tạo nguyên liệu trong mục Kho với đơn vị cố định (g, ml, cái) và giá nhập. Mỗi lần nhập hàng, ghi phiếu nhập hoặc bổ sung tồn; giá vốn bình quân của nguyên liệu tự tính lại theo các lần nhập.
- Khai định lượng cho từng món trong Hàng hóa & Kho → Sản phẩm: mở món, thêm từng nguyên liệu và lượng dùng cho một phần, kể cả hộp, ly, ống hút nếu muốn tính vào giá vốn. Lấy lượng dùng × giá vốn bình quân của từng nguyên liệu là ra giá vốn một phần.
- Bán như bình thường. Đơn đã thanh toán sẽ trừ kho theo định lượng. Món có size thì giá size thay giá gốc, topping được cộng thêm, nên số liệu bán theo từng lựa chọn khớp với tiền thu.
- Mở màn hình Phân tích, chọn 30 ngày gần nhất, bật so sánh với kỳ trước và xem danh sách sản phẩm bán chạy để lấy số phần và doanh thu từng món. Báo cáo lãi lỗ chi tiết trong cùng màn hình tách doanh thu, chiết khấu, thuế, phụ phí và tính cả giá vốn món tặng.
- Đối chiếu bằng Kiểm kho mỗi tuần: nhập số đếm thật, VMASS tính chênh lệch số lượng và giá trị từng nguyên liệu. Chênh lệch lớn nghĩa là định lượng trong bếp đang lệch công thức, và giá vốn thật của các món dùng nguyên liệu đó cao hơn trên giấy.
- Hành động trên thực đơn: đánh dấu món khuyên dùng cho món muốn đẩy, tạo chương trình trong mục Khuyến mãi (giảm giá món, tặng kèm, theo khung giờ) cho món lời cao bán chậm, và ẩn món khỏi menu gọi món qua QR khi tạm ngừng bán.
Ghép số phần bán ở bước 4 với giá vốn ở bước 2 vào một bảng như ví dụ đầu bài là đủ để xếp bốn nhóm. Đọc lãi gộp theo nhóm món và cách tách chiết khấu khỏi doanh thu có trong bài doanh thu, chiết khấu và lãi gộp. Các tính năng khác cho quán ăn như sơ đồ bàn, gửi món xuống bếp, gọi món qua QR nằm ở trang phần mềm quản lý quán cafe, nhà hàng.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ giá vốn bao nhiêu là hợp lý cho quán ăn?
Không có một con số đúng cho mọi quán. Mức hợp lý phụ thuộc mô hình, giá thuê và chi phí nhân công của bạn. Cách chắc hơn là so các món trong cùng thực đơn với nhau và theo dõi tỷ lệ giá vốn của từng món qua từng tháng.
Bao lâu nên phân tích lại thực đơn một lần?
Mỗi tháng một lần là nhịp dễ duy trì với quán nhỏ. Làm lại sớm hơn khi một nguyên liệu chính như thịt, hải sản tăng giá mạnh, hoặc khi vừa thêm hay bỏ món, vì cả hai mốc trung bình đều thay đổi.
Món bán chậm nhưng lời cao có nên giảm giá không?
Không nên giảm giá ngay. Món này lời tốt trên mỗi phần, nên thử đổi vị trí trên thực đơn, chụp ảnh rõ hơn, nhờ nhân viên gợi ý hoặc ghép vào combo trước. Chỉ dùng khuyến mãi khi đã tính được bán thêm bao nhiêu phần thì bù được phần giảm.
VMASS có tự tính giá vốn cho từng món không?
Một phần. VMASS lưu định lượng từng món và tự cập nhật giá vốn bình quân của nguyên liệu theo phiếu nhập; báo cáo lãi lỗ chi tiết tính cả giá vốn món tặng. Bảng xếp bốn nhóm món như trong bài thì bạn ghép từ số phần bán và giá vốn đó.
Có cần nhập định lượng cho tất cả các món không?
Không cần ngay. Bắt đầu với 10 món bán nhiều nhất, vì đó là nơi sai lệch giá vốn tốn tiền nhất. Các món còn lại bổ sung dần mỗi tuần; khi đủ, kho tự trừ đúng và kiểm kho mới phản ánh hao hụt thật.
Món bán chạy giúp quán đông, món sinh lời giúp quán sống. Tính lãi gộp từng phần, xếp thực đơn vào bốn nhóm mỗi tháng và sửa từng ít món một là cách giữ lợi nhuận mà không cần tăng thêm khách. Nếu muốn có sẵn định lượng, giá vốn và báo cáo bán hàng ở một chỗ, bạn có thể dùng thử VMASS miễn phí.