Doanh thu tăng nhưng lợi nhuận giảm thường do ba thứ ăn vào phần lãi: chiết khấu, khuyến mãi tăng nhanh hơn doanh số; giá vốn nhập tăng mà giá bán chưa đổi; và bán lệch sang hàng lãi mỏng. Muốn biết nguyên nhân, hãy đặt doanh thu thuần, tiền chiết khấu và lãi gộp cạnh nhau, so với kỳ trước.
Vì sao doanh thu tăng nhưng lợi nhuận giảm?
Vì doanh thu chỉ cho biết bao nhiêu tiền chạy qua quầy, còn lợi nhuận là phần còn lại sau khi trừ giảm giá, giá vốn và chi phí. Doanh thu có thể tăng trong khi từng đồng bán ra giữ lại ít hơn.
Ở cửa hàng nhỏ, năm nguyên nhân dưới đây gặp nhiều nhất:
- Chiết khấu, khuyến mãi tăng nhanh hơn doanh số. Bán được nhiều hơn nhưng mỗi đơn bị giảm sâu hơn, nên phần lãi trên mỗi đơn mỏng đi.
- Giá vốn tăng ngầm. Nhà cung cấp tăng giá nhập, bạn vẫn bán giá cũ. Doanh thu không đổi nhưng lãi gộp tụt.
- Cơ cấu hàng bán lệch. Hàng bán chạy lại là hàng lãi thấp, còn hàng lãi cao bán chậm. Tổng doanh thu đẹp nhưng lãi bình quân giảm.
- Chi phí tăng theo từng đơn. Phí giao hàng, bao bì, phí sàn thương mại điện tử, phụ phí thanh toán. Đơn càng nhiều, các khoản này càng lớn.
- Trả hàng, hủy đơn, hao hụt. Đơn bị trả hoặc hàng hỏng, mất không được trừ đúng thì báo cáo vẫn đếm là doanh thu.
Ba nguyên nhân đầu nhìn thấy được ngay khi bạn đọc chung ba con số doanh thu, chiết khấu và lãi gộp. Hai nguyên nhân sau cần thêm sổ thu chi và số liệu trả hàng.
Doanh thu, chiết khấu và lãi gộp khác nhau thế nào?
Doanh thu gộp là tiền bán theo giá niêm yết; trừ chiết khấu ra doanh thu thuần; trừ tiếp giá vốn ra lãi gộp. Mỗi con số trả lời một câu hỏi khác nhau.
| Chỉ số | Cách tính | Trả lời câu hỏi |
|---|---|---|
| Doanh thu gộp | Tổng giá bán × số lượng, trước giảm giá | Khách đã mua bao nhiêu hàng? |
| Tiền chiết khấu | Tổng tiền giảm giá theo đơn, theo món, mã khuyến mãi | Bạn đã nhường lại bao nhiêu để bán được hàng? |
| Doanh thu thuần | Doanh thu gộp − chiết khấu − hàng bị trả lại | Thực tế thu về bao nhiêu từ việc bán? |
| Giá vốn hàng bán | Số lượng bán × giá vốn của từng mặt hàng | Hàng đã bán tốn bao nhiêu tiền nhập? |
| Lãi gộp | Doanh thu thuần − giá vốn hàng bán | Còn lại bao nhiêu để trả chi phí và có lời? |
| Tỷ lệ lãi gộp | Lãi gộp ÷ doanh thu thuần × 100% | Mỗi 100 đồng bán ra giữ lại bao nhiêu? |
| Tỷ lệ chiết khấu | Chiết khấu ÷ doanh thu gộp × 100% | Khuyến mãi đang ăn bao nhiêu phần doanh số? |
Lãi gộp chưa phải lợi nhuận cuối cùng. Lấy lãi gộp trừ tiếp tiền mặt bằng, lương, điện nước, phí giao hàng, phí sàn mới ra lãi thật. Nếu muốn biết cần bán bao nhiêu để đủ bù các khoản cố định này, xem thêm bài về doanh thu hòa vốn và cách tính.
Đọc ba con số cùng lúc theo thứ tự nào?
Đọc từ trên xuống: doanh thu gộp, chiết khấu, doanh thu thuần, giá vốn, lãi gộp; rồi so từng dòng với kỳ trước. Dòng nào thay đổi khác nhịp với doanh thu là chỗ cần xem.
- Chọn hai kỳ giống nhau: tháng này với tháng trước, hoặc tuần này với cùng tuần tháng trước. Tránh so tuần có lễ với tuần thường.
- So tốc độ tăng của chiết khấu với doanh thu gộp. Doanh thu gộp tăng 15% mà chiết khấu tăng gấp đôi là dấu hiệu khuyến mãi đang “mua” doanh số bằng lãi.
- So tỷ lệ lãi gộp hai kỳ. Doanh thu tăng mà tỷ lệ lãi gộp giảm thì vấn đề nằm ở chiết khấu, giá vốn hoặc cơ cấu hàng.
- Tách theo mặt hàng. Xếp mặt hàng theo doanh thu, rồi xem tỷ lệ lãi của 10 mặt hàng đầu. Hàng bán chạy nhưng lãi mỏng là ứng viên cần chỉnh giá.
- Kiểm giá vốn. Đối chiếu giá nhập mới nhất với giá vốn đang dùng. Giá vốn cũ làm lãi gộp trên báo cáo đẹp hơn thực tế.
Bảng dưới gom các tình huống thường gặp để bạn đoán nhanh nguyên nhân:
| Dấu hiệu khi so hai kỳ | Nguyên nhân hay gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Doanh thu gộp tăng, tỷ lệ chiết khấu tăng mạnh | Khuyến mãi quá sâu hoặc chồng nhiều chương trình | Đặt trần giảm giá, giới hạn lượt dùng, bỏ chương trình không hiệu quả |
| Chiết khấu ổn định, tỷ lệ lãi gộp giảm | Giá nhập tăng, giá bán chưa đổi | Cập nhật giá vốn, xem lại giá bán nhóm hàng bị tăng giá nhập |
| Cả chiết khấu và giá vốn ổn định, lãi vẫn giảm | Bán lệch sang hàng lãi thấp | Đưa hàng lãi cao lên vị trí dễ thấy, gợi ý bán kèm |
| Lãi gộp tăng nhưng tiền cuối tháng vẫn ít | Chi phí vận hành, phí giao hàng, phí sàn tăng theo đơn | Tính chi phí trên mỗi đơn và trên doanh thu |
Ví dụ minh họa: doanh thu tăng 15%, lãi gộp giảm 13%
Ví dụ minh họa: một cửa hàng bán lẻ chạy khuyến mãi mạnh hơn trong tháng 2. Giá nhập và giá niêm yết không đổi, nên giá vốn luôn bằng 66,5% doanh thu gộp.
| Chỉ số (triệu đồng) | Tháng 1 | Tháng 2 | Thay đổi |
|---|---|---|---|
| Doanh thu gộp | 200 | 230 | +15% |
| Chiết khấu (tỷ lệ) | 10 (5%) | 27,6 (12%) | +176% |
| Doanh thu thuần | 190 | 202,4 | +6,5% |
| Giá vốn hàng bán | 133 | 152,95 | +15% |
| Lãi gộp | 57 | 49,45 | −13,2% |
| Tỷ lệ lãi gộp | 30% | 24,4% | −5,6 điểm |
Nhìn riêng dòng doanh thu, tháng 2 là tháng tốt. Đọc chung ba dòng thì thấy cửa hàng bán thêm 30 triệu hàng nhưng mất hơn 7,5 triệu lãi gộp, vì tiền giảm giá tăng gần gấp ba.
Giảm giá bao nhiêu thì vẫn còn lãi?
Khi giảm giá, bạn phải bán thêm đủ nhiều để bù phần lãi đã nhường. Mức bán thêm cần thiết = mức giảm ÷ (tỷ lệ lãi gộp − mức giảm), tính theo giá niêm yết.
Ví dụ minh họa: mặt hàng lãi gộp 30% (tính theo giá niêm yết), giảm giá 10%. Lãi mỗi món còn 20% thay vì 30%, nên phải bán gấp 1,5 lần, tức thêm 50% số lượng, mới giữ nguyên tổng lãi gộp.
Bảng dưới cho biết số lượng phải bán gấp bao nhiêu lần so với lúc chưa giảm giá, để tổng lãi gộp không đổi (tỷ lệ lãi gộp tính theo giá niêm yết, trước giảm giá):
| Tỷ lệ lãi gộp | Giảm 5% | Giảm 10% | Giảm 15% | Giảm 20% |
|---|---|---|---|---|
| 25% | gấp 1,25 lần | gấp 1,67 lần | gấp 2,5 lần | gấp 5 lần |
| 30% | gấp 1,2 lần | gấp 1,5 lần | gấp 2 lần | gấp 3 lần |
| 40% | gấp 1,14 lần | gấp 1,33 lần | gấp 1,6 lần | gấp 2 lần |
Bảng cho thấy hàng lãi mỏng chịu giảm giá rất kém: lãi gộp 25% mà giảm 20% thì phải bán gấp 5 lần mới hòa. Với nhóm hàng này, quà tặng kèm hoặc combo thường an toàn hơn giảm thẳng. Bài kiểm soát mức chiết khấu để không bào mòn lợi nhuận đi sâu hơn vào cách đặt trần giảm giá.
Làm việc này trên VMASS thế nào?
Trên VMASS, chiết khấu, thuế và phụ phí được lưu theo từng dòng hàng của hóa đơn, nên báo cáo tách được tiền giảm giá khỏi doanh thu mà không phải cộng tay.
- Mở màn hình Phân tích (trang hiện ra ngay sau khi đăng nhập), chọn khoảng ngày và bật so sánh với kỳ trước.
- Xem báo cáo lãi lỗ chi tiết: báo cáo tách doanh thu, tiền chiết khấu, thuế và phụ phí, và tính cả giá vốn của hàng tặng kèm (món giá 0 đồng), nên bạn thấy khuyến mãi tặng quà tốn bao nhiêu.
- Xem sản phẩm bán chạy trong cùng màn hình, rồi đối chiếu với giá vốn bình quân của từng mặt hàng trong mục Kho. Giá vốn bình quân lấy từ dữ liệu phiếu nhập kho, nên nhập hàng đủ phiếu thì lãi gộp mới đúng.
- Siết khuyến mãi trong mục Khuyến mãi: mỗi chương trình chọn được kiểu giảm giá đơn, giảm giá món, tặng quà hoặc miễn phí giao hàng; giới hạn ngày và khung giờ áp dụng; giới hạn tổng số lượt và số lượt cho mỗi khách. Hệ thống ghi lại mỗi lần chương trình được dùng.
- Phân quyền nhân viên: tạo nhóm quyền cho thu ngân với quyền xem, thêm, sửa, xóa riêng cho từng chức năng, để giới hạn những chức năng mỗi nhân viên được dùng. Cách làm chi tiết có trong bài giới hạn quyền khuyến mãi tại quầy.
- Nhận email tóm tắt: chủ cửa hàng chọn giờ nhận email tóm tắt tình hình kinh doanh, để xem số liệu mỗi ngày mà không cần mở máy ở cửa hàng.
Muốn so doanh thu với biên lãi của từng mặt hàng, đọc thêm bài sản phẩm bán chạy chưa chắc đáng đẩy thêm. Nếu giá nhập thay đổi liên tục, bài theo dõi biên lợi nhuận theo lô hàng hướng dẫn cách giữ giá vốn sát thực tế.
Mỗi tuần nên kiểm tra những gì?
Mỗi tuần dành khoảng 15 phút, rà năm câu hỏi dưới đây theo đúng thứ tự:
- ☐ Doanh thu thuần tuần này so với tuần trước tăng hay giảm bao nhiêu phần trăm?
- ☐ Tỷ lệ chiết khấu trên doanh thu gộp có vượt mức bạn tự đặt cho cửa hàng không?
- ☐ Tỷ lệ lãi gộp có giữ được như tuần trước không?
- ☐ Có mặt hàng nào vừa đổi giá nhập mà giá bán chưa đổi không?
- ☐ Có chương trình khuyến mãi nào đã hết hiệu quả nhưng vẫn đang chạy không?
Nếu bạn vẫn ghi sổ tay hoặc Excel, việc tách chiết khấu và giá vốn theo tuần sẽ tốn công. Bài phần mềm quản lý bán hàng là gì giải thích khi nào cửa hàng nên chuyển sang phần mềm.
Câu hỏi thường gặp
Doanh thu tăng nhưng lợi nhuận giảm có phải do bán lỗ không?
Không hẳn. Thường cửa hàng vẫn lãi trên từng đơn, chỉ là lãi mỏng hơn trước vì chiết khấu tăng, giá nhập tăng hoặc bán nhiều hàng lãi thấp. Bán lỗ thật xảy ra khi mức giảm giá vượt tỷ lệ lãi gộp của mặt hàng (tính theo giá niêm yết), hoặc khi phí theo đơn ăn hết phần lãi còn lại.
Tỷ lệ chiết khấu bao nhiêu là an toàn?
Không có con số chung cho mọi cửa hàng. Mức an toàn phụ thuộc tỷ lệ lãi gộp: hàng lãi 40% chịu giảm giá tốt hơn nhiều so với hàng lãi 20%. Hãy dùng công thức mức bán thêm cần thiết để kiểm từng chương trình trước khi chạy.
Lãi gộp và lợi nhuận ròng khác nhau thế nào?
Lãi gộp là doanh thu thuần trừ giá vốn hàng bán. Lợi nhuận ròng là lãi gộp trừ tiếp mọi chi phí khác như mặt bằng, lương, điện nước, phí giao hàng, phí sàn và thuế. Lãi gộp cao chưa chắc cuối tháng có lời.
Bao lâu nên xem báo cáo lãi gộp một lần?
Mỗi tuần một lần là đủ với đa số cửa hàng nhỏ, và xem thêm ngay sau mỗi đợt khuyến mãi lớn. Đợi đến cuối tháng mới xem thì chương trình giảm giá kém hiệu quả đã chạy hết bốn tuần.
Doanh thu là con số dễ thấy nhất nhưng không cho biết cửa hàng giữ lại được bao nhiêu. Đọc chung doanh thu thuần, chiết khấu và lãi gộp mỗi tuần giúp bạn bắt được khuyến mãi lỗ hoặc giá vốn tăng ngầm trước khi cuối tháng mới biết. Bạn có thể dùng thử miễn phí VMASS để xem các con số này trên một màn hình.