Đối chiếu tồn kho là đếm hàng thật trên kệ rồi so với số tồn trên phần mềm tại cùng một thời điểm. Làm đúng gồm ba việc: ngưng bán trong lúc đếm, tính chênh lệch bằng số thực tế trừ số hệ thống, và tìm ra nguyên nhân của từng dòng lệch trước khi chốt số mới.
Chốt số cho khớp thì chỉ mất một cú bấm. Cái khó là biết vì sao lệch để tuần sau không lệch lại. Bài này đi theo đúng thứ tự một buổi kiểm kê ở cửa hàng nhỏ: hiểu nguồn gốc lệch, chuẩn bị, đếm, đọc chênh lệch, sửa tận gốc, rồi làm các bước đó trên VMASS.
Vì sao tồn thực tế và tồn trên phần mềm không khớp?
Vì phần mềm chỉ biết những gì được ghi vào nó. Mọi lần hàng ra vào kệ mà không có chứng từ tương ứng (hóa đơn, phiếu nhập, phiếu xuất) đều để lại một khoản lệch.
Chia theo chiều lệch sẽ dễ khoanh vùng hơn. Lệch thiếu (đếm được ít hơn số trên máy) và lệch thừa (đếm được nhiều hơn) thường đến từ những nhóm việc khác nhau:
| Chiều lệch | Nguyên nhân thường gặp | Dấu vết để kiểm |
|---|---|---|
| Thiếu | Bán thu tiền nhưng không lên hóa đơn | Đối chiếu tiền trong két với doanh thu ca |
| Thiếu | Hàng hỏng, móp, hết hạn bỏ đi mà không ghi xuất | Hỏi người đứng quầy, xem thùng hàng hủy |
| Thiếu | Lấy hàng dùng trong tiệm, cho khách dùng thử | Sổ ghi tay hoặc lời kể của nhân viên |
| Thừa | Hàng đã về kệ nhưng phiếu nhập chưa ghi hoặc chưa được duyệt | Phiếu giao hàng của nhà cung cấp |
| Thừa | Khách trả hàng, hàng đã lên kệ nhưng chưa làm trả hàng trên máy | Hóa đơn gốc của khách |
| Cả hai | Bán nhầm mã: mã này thừa, mã gần giống thiếu đúng số đó | Hai mặt hàng cùng loại, khác vị hoặc size |
| Cả hai | Nhầm đơn vị tính (thùng với chai, lốc với hộp) | Số lệch đúng bằng quy cách đóng gói |
Nếu lệch dồn theo ca thay vì theo ngày, cách kiểm soát hơi khác. Xem thêm cách kiểm soát chênh lệch tồn kho đầu và cuối ca.
Nên kiểm kê bao lâu một lần?
Không cần đếm toàn bộ kho mỗi ngày. Hàng giá trị cao hoặc dễ mất nên đếm thường xuyên, hàng còn lại đếm thưa hơn.
Cách này gọi là kiểm kê xoay vòng: mỗi lần chỉ đếm một nhóm nhỏ, nên nhanh, ít ảnh hưởng việc bán và phát hiện lệch khi còn nhớ được chuyện gì đã xảy ra. Lịch dưới đây là gợi ý, hãy chỉnh theo số mã hàng và số người của tiệm:
| Nhóm hàng | Tần suất gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Giá trị cao, nhỏ gọn, dễ bỏ túi (thuốc lá, sữa bột, mỹ phẩm) | Mỗi ngày hoặc cuối mỗi ca, 10–20 mã | Mất một món là thiệt lớn |
| Bán chạy, nhập nhiều lần trong tuần | Mỗi tuần | Nhiều lần ra vào kệ, dễ ghi sót |
| Hàng có hạn dùng ngắn | Mỗi tuần, kèm xem hạn | Hàng hủy hay bị bỏ đi không ghi |
| Toàn bộ kho | Mỗi tháng | Bắt các mã ít khi được để ý |
Cần chuẩn bị gì trước khi đếm?
Cần chốt hết chứng từ đang treo và chọn lúc không có giao dịch. Đếm khi vẫn đang bán thì số thực tế và số trên máy không còn cùng một thời điểm.
- ☐ Chọn giờ đếm: trước khi mở cửa, sau khi đóng cửa, hoặc ngưng bán nhóm hàng đang đếm trong 15–20 phút.
- ☐ Ghi xong mọi phiếu nhập của hàng đã về, duyệt các phiếu đang chờ.
- ☐ Làm xong trả hàng cho các đơn khách đã trả lại.
- ☐ Ghi xuất cho hàng hỏng, hết hạn, hàng lấy dùng trong tiệm từ lần kiểm trước.
- ☐ Gom hàng cùng mã về một chỗ; hàng không có mã thì dán tem trước.
- ☐ Phân công: một người đếm, một người ghi; chia theo kệ hoặc khu.
Hàng chưa có mã vạch là nguồn đếm sót và bán nhầm mã rất phổ biến. Nếu tiệm còn nhiều hàng tự đóng gói hay hàng cân, đọc thêm hướng dẫn tạo mã vạch cho hàng tự đóng gói trước buổi kiểm kê.
Đối chiếu tồn kho từng bước như thế nào?
Đếm mù trước, so số sau, đếm lại dòng lệch, rồi mới tìm nguyên nhân và chốt. Thứ tự này giúp người đếm không bị số trên máy dẫn dắt.
- Đếm mù. Người đếm chỉ có danh sách mã hàng, không xem số tồn trên máy. Ai biết trước con số thường có xu hướng đếm cho khớp.
- Ghi đúng đơn vị tính. Đơn vị trên máy là chai thì ghi số chai, không ghi “3 thùng lẻ 5”.
- Tính chênh lệch từng dòng: chênh lệch = số thực tế − số hệ thống. Âm là thiếu, dương là thừa.
- Đếm lại mọi dòng lệch, tốt nhất do người thứ hai đếm. Nhiều dòng lệch hóa ra chỉ là đếm sai.
- Quy ra tiền: giá trị lệch = chênh lệch × giá vốn. Xử lý dòng có giá trị lệch lớn trước.
- Tìm nguyên nhân theo bảng ở mục sau. Lệch có lý do thì ghi chứng từ đúng loại (phiếu nhập, xuất hủy, trả hàng).
- Chốt số và ghi lý do cho các dòng còn lại, kể cả khi lý do là “chưa rõ”.
Ví dụ minh họa: một tiệm tạp hóa đếm 5 mã hàng sau giờ đóng cửa.
| Mặt hàng | Hệ thống | Thực tế | Chênh lệch | Giá vốn (đ) | Giá trị lệch (đ) |
|---|---|---|---|---|---|
| Nước suối 500ml (chai) | 120 | 96 | −24 | 3.500 | −84.000 |
| Mì ly vị bò (ly) | 40 | 43 | +3 | 6.000 | +18.000 |
| Mì ly vị tôm (ly) | 35 | 32 | −3 | 6.000 | −18.000 |
| Dầu ăn 1 lít (chai) | 18 | 16 | −2 | 42.000 | −84.000 |
| Sữa hộp (lốc 4 hộp) | 10 | 9 | −1 | 28.000 | −28.000 |
Cộng bù trừ thì lệch ròng là −196.000 đồng, nghe không nhiều. Nhưng nên cộng giá trị tuyệt đối: 84.000 + 18.000 + 18.000 + 84.000 + 28.000 = 232.000 đồng, trên tổng giá trị tồn hệ thống của 5 mã là 1.906.000 đồng, tức khoảng 12,2%. Con số không bù trừ mới cho thấy mức độ ghi chép sai, vì hai lỗi ngược chiều không làm sổ đúng hơn.
Đọc từng dòng: nước suối thiếu đúng 24 chai, bằng một thùng, nên kiểm phiếu nhập trước. Hai loại mì lệch ngược chiều cùng 3 ly là dấu hiệu bán nhầm vị. Sữa thiếu 1 lốc, hỏi ra là lốc móp đã bỏ nhưng chưa ghi xuất hủy. Chỉ còn dầu ăn là chưa rõ, đây mới là dòng cần theo dõi ở các lần đếm sau.
Xử lý từng dòng lệch thế nào để không lặp lại?
Mỗi dòng lệch cần một lý do và một thay đổi trong cách làm. Chốt số mà không tìm nguyên nhân thì lần kiểm sau sẽ lệch y như cũ.
| Dấu hiệu | Khả năng cao | Sửa tận gốc |
|---|---|---|
| Lệch đúng bằng một thùng, một lốc | Nhầm đơn vị hoặc phiếu nhập ghi sai số lượng | Thống nhất một đơn vị tồn kho cho mỗi mã; đếm hàng lúc nhận |
| Hai mã cùng loại lệch ngược chiều, cùng số | Bán nhầm mã | Quét mã vạch thay vì chọn tay; tách vị trí trưng bày |
| Thừa ở hàng mới về | Phiếu nhập chưa ghi hoặc chưa duyệt | Ghi phiếu nhập ngay khi nhận hàng, duyệt trong ngày |
| Thiếu ở hàng hạn ngắn | Hàng hủy không ghi xuất | Có thùng hàng hủy riêng, ghi xuất trước khi bỏ |
| Thiếu lặp lại ở hàng nhỏ, đắt | Mất hàng hoặc bán ngoài hóa đơn | Đếm mỗi ca, để gần quầy, đối chiếu với tiền trong két cuối ca |
| Thừa sau khi có khách đổi trả | Hàng trả lên kệ nhưng chưa làm trả hàng | Làm trả hàng theo hóa đơn gốc trước khi đưa lên kệ |
Với đổi trả tại quầy, một quy trình viết sẵn giúp nhân viên làm giống nhau giữa các ca, tham khảo mẫu SOP xử lý đổi trả tại quầy. Lệch do trùng mã hoặc đặt mã lộn xộn thì xem cách quản lý SKU để tránh trùng mã.
Đừng đặt mục tiêu “lệch bằng 0” ngay tháng đầu. Ghi lại tỷ lệ lệch theo giá trị của từng lần kiểm, so với chính tiệm mình ở lần trước để biết đang tốt lên hay xấu đi.
Làm việc này trên VMASS như thế nào?
Ghi chứng từ cho phần lệch có lý do trước, rồi mới dùng phiếu Kiểm kho để chốt số. Làm ngược lại thì cùng một khoản hao hụt bị ghi hai lần trong lịch sử kho.
- Dọn chứng từ treo. Vào Nhập kho, duyệt các phiếu nhân viên tạo đang chờ duyệt: phiếu chưa duyệt thì tồn chưa được cộng, đó là một nguồn lệch thừa. Đơn khách trả lại thì làm trả hàng theo mã hóa đơn gốc để tồn được cộng lại.
- Xem tồn ở trang Kho để chọn nhóm hàng cần đếm. Lọc theo danh mục, kho hoặc trạng thái (hết hàng, sắp hết, chưa có giá vốn). Mặt hàng chưa có giá vốn nên bổ sung giá, nếu không giá trị lệch của nó sẽ ra 0 đồng và báo cáo lệch thấp hơn thực tế.
- Đếm mù và tìm nguyên nhân như các bước ở trên. Với dòng nghi ghi sai lúc nhận hàng, mở lịch sử nhập của mặt hàng đó để so với phiếu giao của nhà cung cấp.
- Ghi chứng từ cho phần lệch có lý do ở trang Xuất kho: loại tiêu hủy (hết hạn, hư hỏng, mất, lỗi chất lượng), xuất nội bộ cho hàng dùng trong tiệm, hoặc trả nhà cung cấp. Hàng về mà chưa có phiếu thì ghi phiếu nhập. Phiếu do nhân viên tạo sẽ chờ chủ shop duyệt, nên duyệt xong rồi mới sang bước sau.
- Tạo phiếu ở trang Kiểm kho và thêm các mặt hàng vừa đếm. Lúc thêm, VMASS ghi lại số tồn hệ thống của từng mặt hàng, nên đừng bán nhóm hàng đó và đừng ghi thêm phiếu kho nào cho chúng cho tới khi xong phiếu.
- Nhập số thực tế và lý do cho từng dòng. VMASS tự tính chênh lệch bằng số thực tế trừ số hệ thống; phần còn lệch ở đây là phần chưa có chứng từ giải thích.
- Hoàn tất phiếu kiểm kho. Tồn của các mặt hàng được đặt bằng số thực tế; phần chênh lệch được ghi vào lịch sử biến động kho, quy ra giá trị theo giá vốn bình quân.
- Đặt ngưỡng tồn tối thiểu cho các mã hay lệch hoặc bán chạy. Khi tồn bằng hoặc dưới ngưỡng (chưa đặt thì mặc định là 10), VMASS xếp mặt hàng vào trạng thái sắp hết và cảnh báo tồn thấp.
Khi bán, VMASS trừ kho lúc hóa đơn được thanh toán: hàng bán lẻ trừ theo mã hàng, món F&B trừ nguyên liệu theo định lượng. Đơn bị hủy hoặc trả lại thì tồn được cộng lại. Vì vậy khi mọi lần bán đều đi qua máy tính tiền, phần lệch còn lại thường nằm ở hàng ra vào kệ ngoài hóa đơn và phiếu kho, cộng với các lỗi ghi sai như bán nhầm mã, nhầm đơn vị tính hay định lượng món đặt chưa đúng.
Nếu muốn dựng lại cả quy trình kho của tiệm, bắt đầu từ checklist 7 ngày quản lý tồn kho. Sau khi số đã khớp, bước tiếp theo là xem hàng nào đang giam vốn: cách tách hàng chậm luân chuyển theo tuổi tồn.
Câu hỏi thường gặp
Lệch tồn kho bao nhiêu thì chấp nhận được?
Không có con số chung cho mọi cửa hàng. Cách thực tế là tính tỷ lệ lệch theo giá trị (cộng tuyệt đối, không bù trừ) ở mỗi lần kiểm, rồi so với chính tiệm mình lần trước. Tỷ lệ tăng dần là dấu hiệu quy trình đang hở ở đâu đó.
Có nên tự sửa số tồn cho khớp mà không ghi lý do?
Không. Sửa số không ghi lý do sẽ xóa mất dấu vết để tìm nguyên nhân, và lần kiểm sau lại lệch đúng chỗ đó. Lệch có lý do rõ nên ghi bằng chứng từ đúng loại; dòng còn lại vẫn ghi “chưa rõ” để theo dõi.
Đếm hàng trong giờ bán có được không?
Được, nếu ngưng bán đúng nhóm hàng đang đếm cho tới khi chốt xong. Nếu vừa đếm vừa bán, số hệ thống đã thay đổi so với lúc ghi nhận, chênh lệch tính ra sẽ sai dù đếm đúng.
Vì sao vừa kiểm kho xong đã thấy lệch lại?
Thường do còn chứng từ treo lúc kiểm: phiếu nhập chưa duyệt, đơn trả chưa làm, hàng hủy chưa ghi xuất. Khi chứng từ đó được ghi sau, tồn lại thay đổi. Dọn hết chứng từ treo trước khi tạo phiếu kiểm.
Đối chiếu tồn kho đều đặn, kể cả chỉ 10–20 mã mỗi ngày, có ích hơn một lần đếm lớn cuối tháng. Điều quan trọng là mỗi dòng lệch đều có lý do và có một thay đổi đi kèm. Nếu muốn thử làm phiếu kiểm kho với hàng hóa của chính tiệm, bạn có thể dùng thử VMASS miễn phí.