Muốn biết tạp hóa lời từ đâu, hãy xem doanh thu theo nhóm hàng cùng lãi gộp của từng nhóm, rồi đặt nó cạnh giờ bán. Nhóm bán nhiều nhất thường không phải nhóm lời nhiều nhất. Gộp số 30 ngày theo 6–10 nhóm, tính biên lãi, rồi đếm xem mỗi khung giờ khách mua nhóm nào.
Vì sao tạp hóa cần xem doanh thu theo nhóm hàng?
Vì tổng doanh thu che mất nhóm nào đang nuôi tiệm và nhóm nào chỉ làm bạn bận. Hai tiệm cùng doanh thu có thể chênh nhau đáng kể về tiền lãi chỉ vì cơ cấu nhóm hàng khác nhau, như bảng ví dụ minh họa bên dưới cho thấy.
Tạp hóa bán vài trăm đến cả nghìn mã, không ai nhớ được lãi của từng mã. Gom lại thành nhóm giúp bạn trả lời ba câu hỏi có ích thật:
- Nhóm nào đem lại nhiều tiền lãi nhất, không chỉ nhiều tiền bán nhất?
- Nhóm nào chiếm nhiều chỗ trên kệ và nhiều vốn nhưng đóng góp ít lãi?
- Mỗi nhóm được mua nhiều vào giờ nào, để lên hàng và xếp kệ đúng lúc?
Câu hỏi thứ ba là chỗ nhiều tiệm bỏ qua. Biết giờ cao điểm của cả tiệm mới là một nửa; biết trong giờ đó khách mua nhóm gì mới quyết định được việc lên hàng, trưng bày và người đứng quầy.
Chia nhóm hàng tạp hóa thế nào để số liệu có nghĩa?
Chia 6–10 nhóm theo cách khách mua, mỗi mã hàng thuộc đúng một nhóm và không để mã nào nằm ngoài nhóm. Chia quá vụn thì mỗi nhóm ít dữ liệu; chia quá thô thì nhóm lời và nhóm lỗ trộn vào nhau.
| Nhóm gợi ý | Gồm những gì | Vai trò thường gặp |
|---|---|---|
| Đồ uống | Nước ngọt, nước suối, bia, sữa hộp | Kéo khách vào tiệm, mua thường xuyên |
| Mì, gạo, đồ khô | Mì gói, gạo, bún khô, đồ hộp | Hàng thiết yếu, khách so giá |
| Bánh kẹo, snack | Bánh gói, kẹo, snack, hạt | Mua thêm theo cảm hứng |
| Gia vị, dầu ăn | Nước mắm, dầu ăn, bột ngọt, hạt nêm | Mua kèm khi đi chợ, nấu cơm |
| Hóa phẩm, giấy | Bột giặt, nước rửa chén, giấy vệ sinh | Hàng cồng kềnh, chiếm nhiều kệ |
| Đồ dùng lặt vặt | Pin, bật lửa, dao cạo, kim chỉ | Doanh thu nhỏ, thường lãi khá |
Ba quy tắc giữ cho số liệu sạch:
- ☐ Đặt tên nhóm một lần rồi giữ nguyên, để tháng này so được với tháng trước.
- ☐ Mã mới nhập về phải được gắn nhóm ngay hôm đó, không để dồn cuối tháng.
- ☐ Hàng bán theo combo hoặc quà tặng vẫn thuộc nhóm của mặt hàng gốc.
Tính lãi gộp theo nhóm hàng như thế nào?
Lấy doanh thu của nhóm trừ giá vốn của số hàng đã bán trong nhóm, ra lãi gộp; chia lãi gộp cho doanh thu, ra biên lãi. Giá vốn từng mã nên lấy theo giá vốn bình quân để số không bị lệch theo từng lô nhập.
| Chỉ số | Cách tính | Trả lời câu hỏi |
|---|---|---|
| Doanh thu nhóm | Cộng tiền bán (sau giảm giá) của mọi mã trong nhóm | Nhóm này bán được bao nhiêu? |
| Giá vốn nhóm | Cộng (số lượng bán × giá vốn bình quân) của từng mã | Phải bỏ ra bao nhiêu tiền hàng? |
| Lãi gộp nhóm | Doanh thu nhóm − Giá vốn nhóm | Nhóm này để lại bao nhiêu tiền? |
| Biên lãi | Lãi gộp nhóm ÷ Doanh thu nhóm × 100% | Bán 100.000đ thì lời bao nhiêu? |
| Tỷ trọng lãi | Lãi gộp nhóm ÷ Tổng lãi gộp × 100% | Nhóm này nuôi bao nhiêu phần của tiệm? |
Ví dụ minh họa: một tiệm tạp hóa gộp số 30 ngày như sau (số làm tròn để dễ đọc).
| Nhóm | Doanh thu | Lãi gộp | Biên lãi | Tỷ trọng doanh thu | Tỷ trọng lãi |
|---|---|---|---|---|---|
| Đồ uống | 48,0 triệu | 6,0 triệu | 12,5% | 36,9% | 30,0% |
| Mì, gạo, đồ khô | 30,0 triệu | 3,6 triệu | 12,0% | 23,1% | 18,0% |
| Bánh kẹo, snack | 18,0 triệu | 4,5 triệu | 25,0% | 13,8% | 22,5% |
| Hóa phẩm, giấy | 16,0 triệu | 2,4 triệu | 15,0% | 12,3% | 12,0% |
| Gia vị, dầu ăn | 14,0 triệu | 2,1 triệu | 15,0% | 10,8% | 10,5% |
| Đồ dùng lặt vặt | 4,0 triệu | 1,4 triệu | 35,0% | 3,1% | 7,0% |
| Cả tiệm | 130,0 triệu | 20,0 triệu | 15,4% | 100% | 100% |
Đọc bảng này, chủ tiệm thấy hai điều mà tổng doanh thu không cho thấy. Đồ uống chiếm gần 37% tiền bán nhưng chỉ 30% tiền lãi. Ngược lại, bánh kẹo chỉ chiếm chưa tới 14% tiền bán mà đem về 22,5% tiền lãi, và nhóm lặt vặt nhỏ xíu lại có biên lãi cao nhất.
Điều đó không có nghĩa là bỏ đồ uống. Khách vào tiệm vì chai nước, thùng bia; bánh kẹo và đồ lặt vặt được mua thêm trong cùng lượt đó. Cách đọc từng mặt hàng chi tiết hơn có trong bài sản phẩm bán chạy và biên lợi nhuận.
Mỗi nhóm hàng bán mạnh vào giờ nào?
Cách chắc nhất là đếm trong vài khung giờ chính suốt một tuần: mỗi hóa đơn có nhóm nào thì đánh dấu nhóm đó. Biểu đồ doanh thu theo giờ cho biết khi nào tiệm đông; phiếu đếm cho biết lúc đông khách mua gì.
Làm theo thứ tự sau:
- Tìm khung giờ đông. Xem doanh thu từng giờ của 7–14 ngày gần nhất, chọn 2–3 khung có doanh thu cao nhất. Cách gộp nhiều ngày và đọc tỷ trọng từng giờ có trong bài doanh thu theo khung giờ.
- Kẻ phiếu đếm. Mỗi khung giờ một tờ, có cột “Số hóa đơn” và một cột cho từng nhóm hàng.
- Đánh dấu sau mỗi lượt khách. Một vạch ở cột “Số hóa đơn”, thêm một vạch ở mỗi nhóm có trong hóa đơn đó. Khách mua nước và bánh thì đánh cả hai cột. Lúc quá đông, chỉ cần đếm 30 hóa đơn đầu tiên của khung giờ.
- Đếm đủ 7 ngày liên tiếp, có cả cuối tuần. Bỏ ngày có sự kiện bất thường như mất điện, mưa lớn, lễ lớn.
- Quy ra tỷ lệ. Số vạch của nhóm ÷ số hóa đơn × 100 = trong 100 hóa đơn, bao nhiêu hóa đơn có nhóm đó.
Ví dụ minh họa: kết quả đếm một tuần ở tiệm trên, ba khung giờ đông nhất.
| Nhóm (số hóa đơn có nhóm này trong 100 hóa đơn) | 6:00–8:00 | 11:00–13:00 | 17:00–20:00 |
|---|---|---|---|
| Đồ uống | 35 | 48 | 62 |
| Mì, gạo, đồ khô | 40 | 22 | 30 |
| Bánh kẹo, snack | 18 | 41 | 33 |
| Gia vị, dầu ăn | 8 | 10 | 24 |
| Hóa phẩm, giấy | 6 | 9 | 21 |
| Đồ dùng lặt vặt | 4 | 5 | 9 |
Mỗi cột cộng lại lớn hơn 100 vì một hóa đơn có thể có nhiều nhóm. Ở tiệm ví dụ, buổi sáng nghiêng về mì và đồ khô, buổi trưa bánh kẹo tăng mạnh nhất (từ 18 lên 41), còn chiều tối thì gia vị và hóa phẩm cao gấp 3–3,5 lần buổi sáng: khách ghé mua đồ nấu cơm trên đường về nhà. Tiệm của bạn có thể khác hẳn; đó là lý do phải tự đếm thay vì đoán.
Có số theo nhóm và theo giờ rồi, nên đổi gì?
Đổi những việc tốn ít tiền trước: thời điểm lên hàng, vị trí kệ, giá nhập của nhóm biên thấp. Đừng cắt nhóm kéo khách chỉ vì biên lãi thấp.
- Lên hàng trước khung đỉnh của từng nhóm 30–60 phút. Ở ví dụ trên: bổ sung kệ bánh kẹo trước 11:00, làm lạnh đủ đồ uống và châm gia vị, hóa phẩm trước 17:00.
- Đặt nhóm biên cao cạnh nhóm kéo khách đúng giờ đông. Snack và đồ lặt vặt đặt gần tủ đồ uống hoặc ngay quầy tính tiền, nơi khách đứng chờ vào giờ đỉnh.
- Đàm phán giá nhập cho nhóm doanh thu lớn mà biên mỏng. Với đồ uống 48 triệu một tháng, biên tăng 1 điểm phần trăm là thêm khoảng 480.000đ lãi mỗi tháng mà không cần bán thêm chai nào.
- Thu gọn nhóm vừa ít doanh thu vừa biên thấp. Không nhập thêm mã mới trong nhóm đó, bán hết các mã chậm rồi mới quyết định giữ hay bỏ. Cách đặt lượng nhập theo nhóm bán chạy, bán chậm có trong bài nhập hàng theo nhóm bán chạy, bán chậm.
- Xếp người theo việc của khung giờ. Khung có nhiều hóa đơn hàng cồng kềnh (gạo, bột giặt) cần người phụ bê hàng; khung chủ yếu nước và bánh chỉ cần thu ngân nhanh.
- Đo lại sau 4 tuần bằng đúng cách cũ: cùng nhóm, cùng khung giờ, cùng số ngày đếm. Đổi cách đo thì không biết thay đổi đến từ đâu.
Vài lỗi làm số theo nhóm sai lệch, cần kiểm trước khi kết luận:
- ☐ Mã chưa có giá vốn: lãi của nhóm bị phóng đại.
- ☐ Hàng được nhà cung cấp tặng kèm nhưng không ghi phiếu nhập: tồn và giá vốn lệch.
- ☐ Đơn nhận qua điện thoại hoặc Zalo bán ngoài máy: nhóm đó trông yếu hơn thực tế.
- ☐ Giảm giá cuối ngày không ghi vào hóa đơn: doanh thu nhóm cao hơn tiền thật.
Làm việc này trên VMASS như thế nào?
Trên VMASS, nhóm hàng chính là danh mục của sản phẩm; số bán từng mã lấy ở màn hình Phân tích, giá vốn bình quân lấy ở Kho, còn giờ bán xem ở biểu đồ doanh thu theo giờ. Bạn ghép các phần này trên bảng tính.
- Gắn danh mục cho mọi sản phẩm. Mỗi sản phẩm thuộc một danh mục, đặt tên danh mục đúng như các nhóm bạn đã chọn. Nếu nhập sản phẩm bằng tệp Excel (mỗi lần tối đa 500 dòng), danh mục được tìm theo tên, chưa có thì tự tạo, để trống thì vào “Chưa phân loại”. Sau khi nhập, rà lại nhóm “Chưa phân loại” để không sót mã nào.
- Ghi phiếu nhập kho mỗi lần nhận hàng. Giá vốn bình quân của mặt hàng được tính lại sau mỗi lần nhập theo số lượng và giá nhập mới; bán hàng không làm đổi giá này. Trong Kho, bộ lọc “Không nhập giá vốn” cho biết mặt hàng nào còn thiếu giá. Cách tính có trong bài cách tính giá vốn bình quân.
- Lấy số bán 30 ngày ở màn hình Phân tích. Chọn khoảng ngày, bật so sánh với kỳ trước, xem danh sách sản phẩm bán chạy để lấy số bán của từng mã; mã nào không có trong danh sách thì kiểm riêng trước khi coi là bán ít. Báo cáo lãi lỗ chi tiết trong cùng màn hình tách tiền chiết khấu, thuế, phụ phí và tính cả giá vốn hàng tặng, giúp bạn biết giảm giá đã lấy đi bao nhiêu.
- Xuất Excel danh sách Sản phẩm hoặc Tồn kho để có danh sách mã hàng. Thêm cột nhóm theo danh mục, điền số bán và giá vốn bình quân, rồi gộp theo nhóm bằng SUMIFS hoặc PivotTable thành bảng như ví dụ ở trên.
- Xem giờ bán trong mục Báo cáo. Chọn ngày bắt đầu và ngày kết thúc trùng nhau, khung Biểu đồ doanh thu, chi phí hiện 24 mốc giờ. Bấm nút ba chấm, chọn Tải về file Excel; làm cho từng ngày rồi dán vào bảng tính để tìm khung đông.
- Nhận email vào giờ mốc. Trong trang Cài đặt, khung Cấu hình báo cáo, chọn một hoặc nhiều giờ ở Giờ báo cáo hằng ngày. Hệ thống gửi email doanh thu trong ngày kèm mặt hàng bán chạy vào các giờ đó.
- Lên đơn cho mọi lượt bán. Đơn khách đặt qua điện thoại hay Zalo cũng tạo trên màn hình bán hàng, để số bán và tồn kho không thiếu.
Những gì VMASS chưa làm sẵn, để bạn khỏi mất công tìm: không có báo cáo nhóm hàng theo từng khung giờ, biểu đồ theo giờ không đếm số hóa đơn và không tự gộp nhiều ngày. Phần ma trận giờ × nhóm bạn làm bằng phiếu đếm và bảng tính như hướng dẫn ở trên. Nếu đang bắt đầu dùng phần mềm cho tiệm, xem thêm bài phần mềm quản lý bán hàng tạp hóa: triển khai 7 ngày.
Câu hỏi thường gặp
Nên chia tạp hóa thành bao nhiêu nhóm hàng?
Khoảng 6–10 nhóm là vừa với tiệm tạp hóa gia đình. Ít hơn thì nhóm lời và nhóm lỗ trộn vào nhau; nhiều hơn thì mỗi nhóm có quá ít đơn để so sánh. Quan trọng nhất là mỗi mã chỉ thuộc một nhóm và tên nhóm giữ nguyên qua các tháng.
Nhóm hàng doanh thu cao mà biên lãi thấp có nên bỏ không?
Không. Những nhóm như đồ uống, mì gói thường là lý do khách ghé tiệm, và họ mua thêm nhóm khác trong cùng lượt. Nên giữ đủ hàng, tìm giá nhập tốt hơn và đặt nhóm biên cao bên cạnh, thay vì cắt bớt nhóm kéo khách.
Chưa nhập giá vốn có tính được lãi theo nhóm hàng không?
Không chính xác. Mã thiếu giá vốn làm lãi của cả nhóm bị đội lên. Hãy ghi phiếu nhập cho các mã bán nhiều nhất trước, vì chúng chiếm phần lớn doanh thu, rồi bổ sung dần các mã còn lại trước khi đọc bảng lãi theo nhóm.
Bao lâu nên xem lại doanh thu theo nhóm hàng một lần?
Mỗi tháng một lần với bảng lãi theo nhóm, và mỗi quý đếm lại phiếu theo giờ trong một tuần. Sau mỗi thay đổi lớn như đổi kệ, đổi nhà cung cấp hay thêm nhóm hàng mới, đợi khoảng 4 tuần rồi đo lại bằng đúng cách cũ để so sánh.
Biết nhóm nào lời và bán vào giờ nào giúp bạn lên hàng đúng lúc, xếp kệ đúng chỗ và thương lượng giá nhập đúng nhóm. Cơ cấu nhóm hàng này cũng là đầu vào tốt khi ước tính vốn mở cửa hàng tạp hóa cho một điểm bán thứ hai. Nếu muốn thử các bước trên với số liệu của tiệm mình, bạn có thể đăng ký dùng thử VMASS miễn phí.